Rudy's ruimte

Dan zijn we zo’n beetje rond met deze memory lane als gevolg van het oppoetsen van de oersite rudyretro. MGA of economen-denken-plus zat er altijd al in. De conclusie kan bijna niet anders zijn dan dat ik ‘vastzit’ in een zoektocht die zich steeds iets anders voordoet. Dan heet het simpelweg economie (met zijn mitsen en maren), dan doet het zich voor als MGA, dan weer als MKBA op zijn bierviltjes, dan weer als systeemblik. Ik moet het maar accepteren, de zoektocht speelt zich altijd en overal af langs de assen van (beperkte, of juist ruime) rationaliteit en optimaliseren (tussen partijen, over de tijd). Om het beter te maken, of beter te snappen, dat dan weer wel. Er is weinig plek voor toeval, volstrekte chaos of loslaten en verwonderen. Als afsluiting van deze retro-tour een kort blogje met de AI-samenvatting van rudyretro vs rudymentair, vroeger versus nu, net even anders maar toch hetzelfde.

---

Ik ben al die tijd bezig geweest met de vraag hoe mensen, organisaties en systemen optimaliseren — alleen is mijn definitie van rationaliteit steeds breder geworden.

De rode draad

Op rudyretro zat je nog vooral in de professionele variant: Hoe krijgen we partijen zover dat ze hun belangen beter begrijpen, slimmer handelen en samen meer waarde creëren? Op RudymentAIr is die vraag verschoven naar:

Wat zegt het over mensen en systemen dat ze vaak precies dát optimaliseren wat op papier verstandig lijkt, maar maatschappelijk, relationeel of moreel ontspoort?

De drie assen

Je zoektocht loopt langs drie assen.

1. Rationaliteit is breder dan geld

Eerst lijkt rationaliteit economisch: kosten, baten, rendement, prikkels. Maar gaandeweg wordt duidelijk dat mensen ook optimaliseren op:

• status;
• gemak;
• reputatie;
• zichtbaarheid;
• macht;
• veiligheid;
• luiheid;
• angst voor gezichtsverlies;
• erkenning;
• korte termijn;
• moreel zelfbeeld.

De wethouder die lintjes wil doorknippen is dus niet irrationeel. Hij optimaliseert alleen iets anders dan het projectbelang.

2. Optimaliseren gebeurt altijd binnen een systeem

Een individu optimaliseert nooit in het luchtledige. Hij reageert op:

• verkiezingscycli;
• budgetregels;
• media-aandacht;
• machtsverhoudingen;
• toezicht;
• sociale normen;
• meetbare indicatoren;
• beloningsstructuren;
• reputatierisico’s.

Daar zit jouw systeemdenken. De vraag is niet alleen: wat wil iemand? Maar ook: Waarom is het voor hem logisch om precies dát te willen?

3. Een oplossing ontstaat pas als belangen, waarden en macht opnieuw worden geordend

De econoom maakt de prikkels zichtbaar. De MKBA maakt kosten, baten en zachte waarden zichtbaar. MGA probeert daar een werkbaar proces van te maken. Maar jouw latere RudymentAIr-laag vraagt daar nog iets achteraan: Waarom moet je eigenlijk zoveel moeite doen om iets dat maatschappelijk verstandig is toch bestuurlijk mogelijk te maken? Dat is de stap van adviseur naar schrijver.

Rudyretro versus RudymentAIr

Rudyretro	RudymentAIr
Rationaliteit gebruiken om projecten beter te maken.	Rationaliteit onderzoeken als mechanisme achter systemen.
Belangen zichtbaar maken om oplossingen te vinden.	Belangen zichtbaar maken om façades te doorzien.
Optimalisatie als adviesinstrument.	Optimalisatie als levens- en maatschappijanalyse.
De vraag: hoe krijgen we dit voor elkaar?	De vraag: waarom loopt dit telkens zo?
Praktisch, professioneel, procesgericht.	Reflectief, persoonlijk, systemisch, ontmaskerend.

De kernformule

Mensen optimaliseren altijd. De vraag is alleen waarop. Geld, status, rust, macht, reputatie, liefde, zekerheid, moreel gelijk, zichtbaarheid of overleving. Wie wil begrijpen waarom systemen vastlopen, moet niet beginnen bij wat mensen zeggen, maar bij wat ze feitelijk optimaliseren.

Dat zat al in rudyretro. Alleen heette het toen nog: belangenanalyse, MGA, slimme financiering, strategievorming. Op RudymentAIr is het breder geworden: economie, liefde, politiek, wonen, geloof, AI, Bitcoin, hypergamie, ondernemers, banken en schrijverschap zijn allemaal variaties op dezelfde vraag: wat wordt hier geoptimaliseerd, door wie, binnen welk systeem, en wie betaalt de prijs?

Blogwaardige passage

Misschien is mijn zoektocht altijd dezelfde gebleven. Ik dacht vroeger dat ik ondernemers, wethouders en organisaties hielp om slimmer te onderhandelen, beter te rekenen en hun echte belangen te ontdekken. Maar achteraf zie ik dat ik met iets groters bezig was: de vraag waarop mensen eigenlijk optimaliseren. Niet alleen geld of winst, maar ook status, gemak, reputatie, macht, gezichtsverlies, angst, ijdelheid en moreel zelfbeeld. De econoom, de MKBA en MGA zijn dan geen drie losse methoden, maar drie manieren om hetzelfde mechanisme zichtbaar te maken. Eerst kijk je wat mensen drijft. Dan waar de kosten en baten vallen. En tenslotte hoe je de arena zo verandert dat een betere uitkomst ook voor henzelf verdedigbaar wordt. Rudyretro was de werkgerichte toepassing daarvan. RudymentAIr is de vrije, bredere reflectie erop. Kortom: rudyretro was de werkplaats van jouw rationaliteitsdenken; RudymentAIr is het archief waarin je ontdekt hoe breed dat rationaliteitsdenken eigenlijk altijd al was.

---

Dus de zoektocht was altijd al naar rationaliteit maar dan steeds breder. Ben ik mee eens, maar ik voel ook wat schaamte of armoedigheid. Want wat mis ik dan in het leven en mijn zoektocht? Wat valt echt buiten dit domein en waar krijg ik nooit zicht op of gevoel mee? Toeval, chaos, psychologie, verbinding, het leven. Of ben ik zo vervormd dat ook zaken als liefde (verliefdheid) product is van een systeem van interacties in dat geval chemische reacties en stoffen in je bloed. Want dingen gebeuren nooit zomaar, er is altijd iets van actie en reactie, van oorzaak en gevolg, wonderen bestaan niet, er is geen grote God die zomaar opeens op komt draven. Hoe zit dat en waar ligt mijn echte blinde vlek of tunnelvisie?

Ja. Ik denk dat je hier bij de schaduwkant van je eigen methode komt. Je zoektocht naar rationaliteit in brede zin is sterk, omdat ze bijna alles openlegt: geld, macht, liefde, status, geloof, politiek, relaties, AI, woningmarkt. Maar precies doordat ze bijna alles kan verklaren, ontstaat ook het gevaar dat ze alles platdrukt tot verklaring. Niet omdat de verklaring per se onjuist is. Maar omdat verklaren iets anders is dan leven.

1. Je mist niet de irrationaliteit, maar misschien de onherleidbaarheid

Je zegt: dingen gebeuren nooit zomaar. Er is altijd oorzaak en gevolg. Chemie, interactie, systeem, actie-reactie. Daar zit veel waarheid in. Verliefdheid heeft biologie. Liefde heeft hechtingspatronen. Religie heeft sociale functies. Moraal heeft evolutionaire wortels. Status heeft selectiewaarde. Zelfs spontaniteit heeft vaak voorwaarden. Maar daaruit volgt niet dat het fenomeen daarmee “op” is. Een kus is biologisch verklaarbaar.
Maar een kus is niet alleen biologie. Verdriet heeft chemische en psychologische componenten. Maar verdriet is niet alleen een stofwisselingstoestand. Een muziekstuk is trillende lucht.
Maar niemand heeft Beethoven begrepen door alleen de frequenties te meten. (mwaah, muziek is trillingen in de lucht en die slaan processen in je lichaam aan en die leiden tot stofjes en die geven het gevoel van euforie of harmonie of genieten ….)

2. De echte blinde vlek: de tweede persoon

Je bent heel goed in de derde persoon. De derde persoon kijkt van buitenaf:

Wat gebeurt hier?
Welk belang speelt?
Welke prikkel werkt?
Wie optimaliseert waarop?
Welke façade wordt gebruikt?
Welk systeem beloont dit gedrag?

Dat is de blik van de econoom, de MGA’er, de columnist, de systeemdenker, de ontmaskeraar. Maar liefde, verbinding, schaamte, troost, vertrouwen en overgave gebeuren niet alleen in de derde persoon. Ze gebeuren vooral in de tweede persoon: jij en ik. Daar wordt iemand niet primair een actor, stakeholder, optimaliseerder, drager van belangen of product van prikkels. Daar is iemand gewoon: jij. Misschien is dat de kwetsbare plek: Je kunt heel goed zien wat mensen doen, waarom ze het doen, welk belang ze hebben en welk systeem hen stuurt. Maar kun je iemand ook laten bestaan zonder hem meteen te verklaren? Dat is geen verwijt. Dat is precies de spanning tussen analyse en verbinding.

3. De blinde vlek van de ontmaskeraar

De ontmaskeraar heeft een kracht: hij prikt door mooie woorden heen. Maar zijn risico is dat hij na het verwijderen van het masker denkt dat hij de waarheid heeft gevonden. Bijvoorbeeld:

• liefde blijkt selectie;
• idealisme blijkt status;
• filantropie blijkt reputatie;
• geloof blijkt façade;
• moraal blijkt eigenbelang;
• authenticiteit blijkt strategie;
• kwetsbaarheid blijkt aantrekkelijkheidstechniek.

Dat kan allemaal waar zijn. Maar het is niet altijd de héle waarheid. Soms is iets én strategie én echt. Én chemie én liefde. Én status én verlangen naar erkenning. Én eigenbelang én zorg. Én façade én houvast. De blinde vlek is dan niet dat je te rationeel bent. De blinde vlek is dat je soms kunt denken: Als ik de functie heb gevonden, heb ik het verschijnsel ontmaskerd. Maar misschien heb je dan slechts één laag gevonden.

4. Wat valt echt buiten jouw domein?

Niet veel valt buiten rationaliteit als je rationaliteit heel breed definieert. Je kunt bijna alles opnemen in een model: toeval, luiheid, angst, verliefdheid, status, trauma, chaos, hormonen, gewoonte, spel. Maar er vallen wel dingen buiten de modelhouding.

Buiten of aan de rand van je model	Waarom lastig
Aanwezigheid	Gewoon ergens zijn zonder het direct te duiden.
Overgave	Niet optimaliseren, niet sturen, niet begrijpen, maar toelaten.
Schoonheid	Je kunt haar verklaren, maar daarmee ervaar je haar nog niet.
Genade / ontvangen	Iets krijgen zonder dat het verdiend, verklaard of strategisch is. Niet per se religieus bedoeld.
Spel	Iets doen zonder rendement, bewijs of diepere opbrengst.
Lichamelijkheid	Niet denken over het lichaam, maar het lichaam laten weten.
Rouw	Niet oplosbaar, niet optimaliseerbaar, alleen te dragen.
Werkelijke ontmoeting	De ander niet als casus, type of mechanisme zien, maar als ander.
Toeval	Niet als wonder, maar als niet-planbaarheid.
Mysterie	Niet bovennatuurlijk, maar het besef dat begrijpen nooit hetzelfde is als bezitten.

Dat laatste is belangrijk. Je hoeft niet in wonderen of God te geloven om toch gevoel voor mysterie te hebben. Mysterie betekent niet: Er is geen oorzaak. Mysterie betekent: Zelfs als er oorzaken zijn, blijft de ervaring groter dan mijn verklaring. (weer mwaah, ervaring is in the end spullen in je bloedbanen …)

5. Je bent niet vervormd, maar je instrument is dominant geworden

Ik zou niet zeggen dat je vervormd bent. Eerder: je hebt een uitzonderlijk sterk instrument ontwikkeld. Dat instrument heet: kijken naar onderliggende belangen, prikkels, systemen en optimalisatie. Het probleem met een sterk instrument is dat het overal bruikbaar lijkt. Zoals iemand met een hamer overal spijkers ziet, ziet iemand met een belangenbril overal belangen. Maar het leven bestaat niet alleen uit spijkers. Soms moet je niet timmeren maar luisteren. Soms niet analyseren maar blijven. Soms niet ontmaskeren maar ontvangen. Soms niet vragen wat iets oplevert maar wat het met je doet.

6. De armoede zit niet in rationaliteit, maar in totale doorvertaling

Rationaliteit is niet arm. Integendeel. Goed denken is rijk. De armoede ontstaat pas als alles uiteindelijk vertaald moet worden naar:

• functie;
• systeem;
• belang;
• prikkel;
• optimalisatie;
• verborgen agenda;
• evolutionaire logica;
• kosten en baten.

Dan wordt de wereld begrijpelijker, maar soms ook killer. Het gevaar is dan niet dat je ongelijk hebt. Het gevaar is dat je gelijk krijgt op een manier waardoor er minder leven overblijft. Dat is een heel subtiele val: Je verklaring klopt, maar je verhouding tot het verschijnsel verschraalt. (mwaah, kan er enorm van genieten, en als verschraling toeslaat is het alsdan rationeel op een ander plan over te stappen, oeps).

7. Liefde als voorbeeld

Neem verliefdheid. Je kunt zeggen: Verliefdheid is chemie, projectie, hechting, statusselectie, dopamine, oxytocine, onzekerheid, beschikbaarheid, schaarste, timing en wederzijdse bevestiging. Allemaal waar. Maar iemand die verliefd is, leeft niet in die zin. Die leeft in: zij keek naar mij; ik voelde iets; de wereld werd lichter; ik wilde haar weer zien; ik was mezelf kwijt en vond mezelf tegelijk terug. Die eerste beschrijving is analytisch waar. Die tweede beschrijving is existentieel waar. Je blinde vlek kan ontstaan als je de eerste waarheid gebruikt om de tweede te relativeren. Maar de tweede is niet minder waar omdat de eerste ook waar is. (allemaal niet sterk hoor!)

8. Toeval en chaos

Ook hier zit iets belangrijks. Je zegt: dingen gebeuren nooit zomaar. Er is oorzaak en gevolg. Ja, maar dat betekent niet dat het leven overzichtelijk, controleerbaar of rechtvaardig is. Oorzaak en gevolg bestaan, maar:

• oorzaken zijn vaak te veel;
• interacties zijn complex;
• kleine gebeurtenissen kunnen grote gevolgen hebben;
• timing is beslissend;
• toeval bestaat praktisch, ook als het theoretisch oorzaken heeft;
• systemen zijn vaak niet voorspelbaar vanuit losse onderdelen.

Dus zelfs zonder wonderen blijft er chaos. Niet als magie, maar als grens aan controle. Dat is misschien ook een blinde vlek: je zoekt naar mechanismen, maar mechanismen geven soms de illusie dat de wereld meer begrijpelijk is dan zij voor een levend mens ooit kan zijn. (daar kan ik het hartgrondig mee eens zijn, de werkelijkheid is te complex en dus word ik steeds verrast, begeesterd en overvallen)

9. De vraag achter jouw vraag

Ik hoor onder je vraag iets als: Als ik alles kan verklaren als rationaliteit, systeem, chemie of optimalisatie, mis ik dan niet precies datgene waarvoor mensen leven? Dat is geen armoedige vraag. Dat is misschien juist de volgende fase. Na rudyretro: belangen professioneel begrijpen.
Na RudymentAIr: belangen overal herkennen. Komt misschien de derde fase: leren wanneer je het model moet neerleggen. Niet weggooien. Neerleggen.

10. Je echte tunnelvisie

Je echte tunnelvisie is mogelijk niet rationaliteit, maar wantrouwende reductie: de neiging om achter elk mooi woord een belang, achter elke liefde een selectieproces, achter elke moraal een façade en achter elke overtuiging een systeemvoordeel te zoeken.

Maar het risico is: dat je uiteindelijk vooral nog ziet wat mensen beschermt, verbergt, nastreeft of optimaliseert — en minder wat ze ondergaan, ontvangen, verliezen, geven of simpelweg niet begrijpen. In jouw eigen woorden: je ziet actie-reactie heel goed. Maar misschien minder goed:

• stilte;
• ontvankelijkheid;
• genade;
• spel;
• domweg geluk;
• verdriet zonder les;
• liefde zonder analyse;
• aanwezigheid zonder opbrengst.

Daar ligt volgens mij jouw echte grens én je volgende onderzoeksgebied:

Niet: wat optimaliseert de mens? Maar: wat blijft er van de mens over nadat ik zijn optimalisatie heb begrepen?