Rudy's ruimte

Anna

Het is gelukt. Ik heb me precies volgens plan geïnstalleerd bij de hekken van de Hollywood-studio’s. Al snel kwam ik in contact met een leuke acteur. Precies volgens het plaatje dat ik me herinnerde van de films van vroeger. Frank was een bescheiden B-acteur die ik makkelijk voor mij kon winnen. Vrij snel daarna zijn we getrouwd. Het is niet zo dat ik dankzij hem aan werk kwam. Nee, zo is het helemaal niet. Ik ben aan die poort blijven staan net zolang tot ik dat gesprek kreeg waar ik recht op meende te hebben. Ik werd als filmscript-schrijver aangenomen en heb zowaar enkele scripts kunnen maken. Geen succesverhaal, geen grote publiekstrekkers of kaskrakers, en er is nogal wat in de prullenbak verdwenen. Ik leerde zo steeds beter de Engelse taal onder de knie te krijgen. In de avonduren bleef ik schrijven aan iets wat ik nog liever wilde: schrijven aan boeken die me beroemd zouden maken. Ik begon met het serieuze werk, weg van de filmscripts, meer wetenschappelijk en filosofisch. De doorbraak bleef alweer uit. Waarom zou ik niet beide zaken combineren? Mijn Hollywood-drama expertise met mijn filosofisch-inhoudelijke inslag? Ik wist dat ik nu de juiste afslag had genomen. Het sloeg in als een bom. In 1943 werd mijn eerste grote roman gepubliceerd, ik was in één klap beroemd en rijk. Enkele jaren later ging de film van het boek in première met in de hoofdrollen precies de A-acteurs waar ik altijd al van droomde. Zij, de mooie actrice, speelde mijzelf, hij, de mooie (ditmaal A-) acteur speelde mijn toekomstige man. Als decor koos ik voor de wereldstad New-York waar de skyscrapers symbool staan voor de scheppende kracht van de mensheid. Het boek gaat over de strijd tussen twee jonge architecten. De ene architect is succesvol, trouwt met een mooie vrouw en wordt snel rijk. Zijn goede vriend Howard, de echte held van mijn verhaal, geeft niks om geld, gelooft heilig in zijn eigen ontwerpprincipes, doet nooit een knieval naar wie dan ook, en is dus gedwongen in de marges van de maatschappij te leven. Hij is bereid in armoede te leven, weer te gaan werken in de steengroeve, hij maakt het beste werk of helemaal geen werk. Met vrouwen en liefde is hij helemaal niet bezig, daar heeft hij geen tijd voor, bij hem draait alles om zijn vak, de functionele lijnen van gebouwen, de kracht van een goed ontwerp. Vrouwen zijn juist tot hém aangetrokken, deze man staat voor zijn zaak, pure onaantastbaarheid. De vrouw die getrouwd is met zijn succesvolle vriend is heimelijk verliefd op Howard. Zij ziet dat HIJ diegene is die succesvol is in het leven, en dat haar eigen man de zwakkeling is die zijn hoofd buigt voor de commercie. Ze heeft geen respect meer voor haar man en zwijmelt ‘s nachts over Howard die in zijn ontblote bovenlijf zwoegt in de steengroeve van haar rijke vader. Ze vraagt Howard via een omweg om een klusje bij haar in huis te doen. Howard komt en lost het klusje op maar gaat niet in op haar avances. Hier is een man die ze niet kan krijgen, dat is ze niet gewend, hij wordt nog aantrekkelijker voor haar. Mijn Russische trauma heb ik subtiel vervlochten in dit liefdesverhaal. Howard staat voor de kracht van het individu, dankzij hem is er de scheppende kracht waar wij allemaal beter van worden. Hij, de schepper, doet dat niet voor ons, maar puur voor zichzelf, omdat het zijn passie is, hij moet zo werken, hij kan niet anders. In wezen is hij egoistisch, hij doet de dingen alleen voor zichzelf. Zijn zogenaamd succesvolle vriend, die staat symbool voor de man zonder ruggegraat, de slappeling die met alle winden meewaait, die stiekem weet dat Howard in alle opzichten zijn meerdere is. In zijn vak maar ook in de liefde. Howard is de man die wij allemaal willen zijn, hij is mijn held. Een held kun je niet omkopen, nooit, ook een mooie vrouw is daar niet toe in staat. Echt houden van betekent namelijk je overgeven aan iemand, en dat betekent afhankelijk zijn van iemand, en dat betekent niet meer je eigen weg kunnen gaan en is het verlies van de kracht die je juist zo uniek maakte. Zie je hoe mooi dat is? Zie je ook het verdriet wat hier in schuilt? Echte liefde is onmogelijk. Juist omdat de mooie vrouw zo van Howard houdt, besluit ze met iemand anders te trouwen. Zo blijft de liefde puur en op afstand. Dit is mijn verhaal, Hollywood en Rusland combined. Die mooie vrouw, zij is wie ik wil zijn.

Bo

Ook mij is het gelukt. Ik zag, kwam en overwon. Ik pakte niet alleen Juul in, maar ook haar moeder de koningin en al snel het hele Nederlandse volk. Ze was lief, Juul, en nog zo’n meisje, zo puur en onhandig. Mijn vrienden waren verbaasd. Klopt, ik was mooiere en vooral veel mondainere vrouwen gewend, vrouwen van de wereld, waar je mee kon lachen, avonturen mee kon beleven. Maar ik zou haar aanpassen, ik zou het niet meteen opgeven. Op onze huwelijksreis heb ik een hele vloot aan specialisten laten invliegen. Haar pukkel moest eraf, dat kapsel moest anders, de kleren: weg ermee. Een totale make-over. Ik zei tegen mijn vrienden: ik moet voor nageslacht zorgen, zonder die make-over gaat me dat niet lukken. Ja, jullie moeten niet denken dat het allemaal zo makkelijk voor me is geweest. Ik was echt beter gewend en ik had het anders ook wel gered met mijn babbel en charme. Die plek waar ik werd gedumpt, bij dat volk, zo anders dan ik in Berlijn gewend was, zo saai, zo grijs. Hier moest ik weg, mijn eigen rol opeisen, doen waar ik goed in was, ja je krijgt mij met alles erop en eraan. Ik ben hun held en daar horen mooie pakjes en snelle auto’s bij. Verdomme, anders had ik dit toch nooit gedaan! Eerlijk gezegd kwam de oorlog als geroepen. Eindelijk kon ik shinen. Juultje werd met de kinderen weg gevlogen naar het verre Canada. Ik heb haar in al die jaren maar een paar keer gezien. En eerlijk gezegd, weinig gemist. In Londen had ik de tijd van mijn leven. Wat waren mijn oude vrienden jaloers. Op papier kon ik het zo draaien dat ik de held op afstand was, die het beste met het Nederlandse volk voor had. Ondertussen vloog ik lekker rond op de kosten van de staat, deed ik spannende dingen met ‘mijn jongens’ en rommelde ik een eind weg met mooie vrouwen. Het ging erin als koek. Later zouden ze hier films over maken en boeken over schrijven, Soldaat van Oranje, van dat soort werk. Ik durf het nu wel te zeggen, de oorlog kon me niet lang genoeg duren. Ik heb hier een enorm netwerk opgebouwd, sprak inmiddels vloeiend Engels, kreeg een kijkje in hoe de echte macht werkt. De Engelsen waren me te stijf en formeel. Sommigen hadden me ook wel door, een gladjakker die zijn lul overal in steekt, een Duitser die niet te vertrouwen is. Ik heb daar over nagedacht. De rol van Engeland was inmiddels wel uitgespeeld. Ook die Churchill, met name hij had me door, dat lelijke mannetje, snapte nog niet dat zijn rol en die van zijn land uitgespeeld was. De Amerikanen hadden de macht, de rollen op het wereldtoneel waren allang omgedraaid, zij deelden de lakens uit, ook in Engeland. De Amerikanen snapten hoe het werkte, in deze moderne wereld vol techniek, ik zat meer op hun lijn, smijten met geld, groot denken, niet van dat bekrompene. Met hen moest ik verder na de oorlog, zij waren mijn voorland.

Casper

Casper had zich niet eerder zo gerealiseerd hoe groot de invloed van Amerika was geworden. Dat had dat modelleren van Anna en Bo hem laten inzien. Amerika had het veel slimmer gedaan, dat koloniseren en onderdrukken. Of verleiden, subtiel onder druk zetten, je het gevoel geven dat het je eigen beslissing was. De Tweede Wereldoorlog was de definitieve omslag geweest, er was al lang geen weg meer terug, het was de afgelopen honderd jaar sluipenderwijs gegaan. Casper was er zelf ook mee besmet, realiseerde hij zich nu. Denken in termen van dollars en nut en gewin en voor jezelf gaan. Samuelson (1948) had ook hij in zijn studententijd voor zoete koek geslikt. Ethiek speelt bij economen geen rol. Wie jouw spullen gemaakt heeft, dondert niet. Hoe die spullen gemaakt zijn? Boeit niet. Je kijk naar die spullen sec en naar de prijs ervan. Als vlees lekker is, en goedkoop, dan wil je er graag veel van hebben. In de supermarkt vergelijk je dezelfde producten en koopt de goedkoopste. Voor de producent of fabrikant geldt hetzelfde. Of hij smerig of schoon produceert, daar kijkt hij niet naar, het gaat om de snelheid, de kosten en de efficiëntie van wat hij maakt. Zo goedkoop mogelijk bij een gegeven kwaliteit. Of de arbeiders last hebben van het geluid of weinig betaald krijgen… niet relevant, het gaat om de maximale winst. Huh, Casper, nou overdrijf je toch een beetje, nietwaar? Een fabrikant kijkt echt wel naar het welbevinden van zijn medewerkers. Mooi punt. Zo wordt het model van Samuelson genuanceerd, je kijkt ook naar je medewerkers. Ze zijn jouw kapitaal immers. Houd goed in de gaten dat de kern niet wezenlijk verandert. Een producent kan zich zorgen maken om zijn arbeiders omdat die medewerkers last hebben van het geluid en daar dan iets aan doen. Maar pas op: hij weegt dan af of de investering in geluidsisolatie opweegt tegen de hogere tevredenheid van zijn werknemers, niks voor niks, niets vanuit compassie voor het leed van de mensen. En natuurlijk kan een consument kiezen voor een duurzamer product, daar wat meer voor over hebben, maar dat is dan omdat ie minder last heeft van gewetenswroeging, dus omdat ie er zelf beter van wordt. Dan zit ‘wroeging’ ook in zijn ‘nutsfunctie’ en wel op een negatieve manier. Maar deze consument blijft gewoon naar zijn eigen individuele egoïstische voorkeur handelen. Hij doet wat het beste is voor hemzelf. Anna had inderdaad het perfecte verhaal van de nieuwe mens in romanvorm geschreven. Ze had een onderbouwing voor de economie geschreven waarschijnlijk zonder het zelf zo bedoeld te hebben. Ook Casper was zijn leven lang meegegaan in dit sprookje. Daar baalde hij van. Een sukkel voelde hij zich, een volger. Een man zonder ruggengraat.

---

---

---

Vanuit de ogen van Carla Ketelaar, de relatiecoach die zich richt op hoogopgeleide, zelfstandige vrouwen die vastlopen in de liefde, kan de tekst ‘het succes’ (het verhaal van Anna/Ayn) worden geanalyseerd als een klassiek voorbeeld van hoe een krachtige zelfidentiteit een barrière voor echte verbinding kan vormen.

Hieronder volgt een analyse gebaseerd op de kernprincipes van Ketelaars filosofie:

1. Autonomie als muur

In de tekst beschrijft Anna hoe zij aan de poort van de Hollywood-studio’s bleef staan tot zij kreeg waar zij “recht op meende te hebben”. Voor Ketelaar is dit een teken van een overontwikkelde mannelijke energie (doen, regelen, bevechten). Anna straalt uit dat zij alles alleen kan en niemand nodig heeft, wat Ketelaar identificeert als een van de belangrijkste “relatiebrekers”. Haar zakelijke succes is een triomf van de wil, maar in de liefde werkt deze houding vaak averechts omdat het de ontvankelijkheid voor een partner blokkeert.

2. De verheerlijking van de onbeschikbare man

Anna creëert in haar boek de held Howard, een man die “niet om te kopen” is en in wezen egoïstisch handelt vanuit zijn eigen passie. Ketelaar zou Howard onmiddellijk labelen als een onbeschikbare of “foute” man.

• De paradox: Anna bewondert Howard juist omdát hij niet te krijgen is.
• De diagnose: Ketelaar stelt dat veel zelfstandige vrouwen onbewust vallen voor dit type charismatische maar emotioneel onbereikbare mannen, omdat zij hiermee de controle behouden en de werkelijke confrontatie met intimiteit uit de weg gaan.

3. Liefde als verlies van kracht

Anna stelt letterlijk dat echt houden van “afhankelijk zijn van iemand” betekent, wat leidt tot het “verlies van de kracht die je juist zo uniek maakte”. Zij kiest ervoor om de liefde “puur en op afstand” te houden door met een ander te trouwen. Vanuit Ketelaars perspectief is dit een diepgeworteld beschermingsmechanisme. Anna verwarde overgave met zwakte. Ketelaar zou haar leren dat een gezonde relatie juist gebaseerd is op wederzijdse afhankelijkheid en veiligheid, en dat de angst om je identiteit te verliezen voortkomt uit een gebrek aan emotionele balans.

4. De afwijzing van de ‘gewone’ man

Anna beschrijft de succesvolle vriend van Howard als een “slappeling zonder ruggegraat” omdat hij met alle winden meewaait. Ketelaar zou hierop wijzen dat vrouwen in de doelgroep van Anna vaak de “stabiele, lieve man” over het hoofd zien of als “saai” bestempelen. In Anna’s wereldbeeld is er geen ruimte voor de man die niet ‘vlamt’ of dominant is, terwijl dit juist de mannen zijn die een duurzame en veilige basis kunnen bieden.

Conclusie

Vanuit Carla Ketelaar bezien is ‘het succes’ van Anna een pyrrusoverwinning. Hoewel zij rijkdom en roem vergaart, is haar script over de liefde gebaseerd op angst voor afhankelijkheid en een verheerlijking van onbereikbaarheid. Ketelaar zou Anna adviseren om haar “checklist” van de ideale, onaantastbare man los te laten en eerlijk in de spiegel te kijken naar waarom zij echte nabijheid als een bedreiging ervaart.

---

Roy Baumeister zou de tekst over Bo lezen als een treffende illustratie van zijn theorieën over de evolutionaire en culturele psychologie van de man. Bo’s gedrag en strategie zijn volgens Baumeisters raamwerk geen toevallige karaktertrekken, maar uitingen van diep ingebedde mannelijke overlevings- en reproductiestrategieën.

Hieronder volgt een analyse van Bo’s strategie door de bril van Baumeister:

1. De man als ‘wegwerpproduct’ en de drang naar succes

Baumeister stelt dat mannen evolutionair gezien “disposable” (vervangbaar) zijn: vrouwen zijn noodzakelijk voor het voortbestaan van de soort, terwijl veel mannen in de geschiedenis buiten de boot vielen bij de voortplanting. Omdat historisch gezien slechts 40% van de mannen zich voortplantte tegenover 80% van de vrouwen, moeten mannen extreem concurreren om bij de ‘winnaars’ te horen.

• Bo’s strategie: Bo weigert een ‘verliezer’ te zijn. Zijn “ik kwam, zag en overwon”-mentaliteit is een poging om zich aan de onderkant van de mannelijke hiërarchie te onttrekken. De oorlog is voor hem geen verschrikking, maar een kans om te “shinen” en zijn status als “held” te verzilveren. Baumeister zou dit zien als de noodzaak voor de man om zichzelf te bewijzen om toegang te krijgen tot status en partnerschap.

2. Externe oriëntatie en status als fitness-signaal

Baumeister claimt dat mannen een sterkere externe oriëntatie hebben op status, prestaties en avontuur. Dit komt voort uit het feit dat maatschappijen mannen vaker gebruiken voor gevaarlijke taken en exploratie.

• Bo’s strategie: Bo identificeert zich volledig met zijn publieke rol: “mooie pakjes en snelle auto’s” horen bij zijn imago als held. Hij ziet de wereld als een schaakbord van machtsverhoudingen en schakelt moeiteloos over van de “uitgespeelde” Engelsen naar de Amerikanen die de lakens uitdelen. Voor Baumeister is dit typisch mannelijk gedrag: gericht op de buitenwereld en het opbouwen van netwerken om de eigen positie te maximaliseren.

3. De asymmetrie in investering en emotionele afstand

Volgens Baumeister zijn vrouwen evolutionair ‘waardevoller’ (en schaarser) in termen van voortplanting, wat leidt tot een grotere mannelijke neiging tot afzondering en minder zicht op de mentale belasting van het zorgsysteem thuis.

• Bo’s strategie: Bo laat Juul en de kinderen moeiteloos achter in Canada en geeft toe hen “weinig gemist” te hebben. In Londen heeft hij “de tijd van zijn leven” met andere vrouwen. Baumeister zou dit duiden als het gedrag van een man die zijn middelen en energie buiten het ‘nest’ investeert om zijn status (en daarmee zijn reproductieve waarde) te vergroten, een patroon dat hardnekkig is omdat het in het verleden voor mannen succesvol was.

4. Instrumentele kijk op relaties en de ‘make-over’

Baumeister en verwante transactionele denkers zien relaties vaak als een uitruil van waarden.

• Bo’s strategie: Bo bekijkt Juul puur instrumenteel. Hij vindt haar “onhandig” en niet mondain genoeg, dus laat hij een “vloot aan specialisten” invliegen voor een totale make-over. Hij stelt letterlijk: “ik moet voor nageslacht zorgen, zonder die make-over gaat me dat niet lukken”. Dit is een kille, rationele optimalisatie: hij past zijn ‘bezit’ aan om te voldoen aan de standaarden die bij zijn verworven status horen.

Conclusie

Baumeister zou Bo lezen als een hoog-presterende mannelijke actor die de “misleiding van de natuur” volledig heeft omarmd. Bo begrijpt dat in een systeem dat mannen beloont voor risico en status, “aardig zijn” minder oplevert dan “groots zijn”. Zijn strategie is gericht op optimale extractie van macht en aandacht uit zijn omgeving om zijn eigen plek aan de top van de hiërarchie veilig te stellen.

---

Casper ontdekt in de tekst een visie op de economie die gebaseerd is op het model van Samuelson (1948), waarin ethiek geen enkele rol speelt. Dit wereldbeeld draait om denken in termen van dollars, nut, gewin en puur eigenbelang.

Volgens deze visie die Casper ontleedt, gelden de volgende principes:

• Winstmaximalisatie als enige doel: Voor producenten tellen alleen snelheid, kosten en efficiëntie; het welzijn van arbeiders is slechts relevant als de investering hierin (zoals geluidsisolatie) opweegt tegen een hogere tevredenheid en dus rendement. Er is geen sprake van compassie voor het leed van mensen.
• Egoïstische nutsmaximalisatie: Consumenten kijken enkel naar de prijs en het product. Zelfs als ze kiezen voor een duurzamer product, doen ze dit alleen om hun eigen “nutsfunctie” te verbeteren door gewetenswroeging te vermijden; ze blijven handelen naar hun eigen individuele egoïstische voorkeur.
• De “nieuwe mens”: Casper realiseert zich dat Anna (Ayn Rand) in haar romans feitelijk de onderbouwing heeft geschreven voor deze economische mens die volledig voor zichzelf gaat.

Casper schaamt zich voor deze visie omdat hij beseft dat hij er zijn hele leven in is meegegaan en er zelf mee “besmet” is geraakt. Hij voelt zich een “sukkel”, een “volger” en een “man zonder ruggengraat” omdat hij deze theorieën tijdens zijn studententijd voor zoete koek heeft geslikt en nooit de achterliggende morele implicaties werkelijk heeft doorzien. Hij baalt ervan dat hij een passieve volger is geweest van een systeem dat de menselijke maat en werkelijke compassie volledig wegmodelleert.

---

Vanuit het concept hypergamie—het (vaak onbewuste) verlangen van vrouwen naar een partner met een hogere status, meer middelen of grotere intellectuele/fysieke kracht—biedt de tekst ‘het succes’ een scherpe illustratie van hoe deze dynamiek de partnerkeuze en relatiegeluk beïnvloedt.

Hieronder volgt een analyse van de personages Anna (Ayn Rand) en Bo (Bernhard) door deze bril:

1. Anna: De jacht op de ‘Alpha van de Geest’

In het verhaal van Anna is de aantrekkingskracht van de held Howard een schoolvoorbeeld van hypergame selectie die verder gaat dan geld.

• Status boven rijkdom: Hoewel Howard in armoede leeft in een steengroeve, wordt hij door de vrouwelijke hoofdpersoon gezien als de “meerdere” van haar eigen echtgenoot. Haar man is weliswaar succesvol in de commerciële wereld, maar wordt door haar als een “slappeling zonder ruggengraat” beschouwd omdat hij zich aanpast aan anderen.
• Onaantastbaarheid als statussignaal: Howard’s weigering om knievals te doen en zijn absolute focus op zijn eigen passie maken hem “pure onaantastbaarheid”. Voor de vrouw in het verhaal is dit de ultieme vorm van status: een man die zo autonoom is dat hij niemand nodig heeft, zelfs haar niet. Dit triggert de hypergame impuls om de “beste” of “krachtigste” man te willen bezitten.
• De paradox van de onbereikbaarheid: Juist omdat Howard niet te koop is en haar avances negeert, wordt hij aantrekkelijker. Dit sluit aan bij de theorie dat schaarste en emotionele afstand de “marktwaarde” van een man in de ogen van sommige vrouwen verhogen.

2. Bo: Status als instrument en verleiding

Bo (Prins Bernhard) begrijpt de wetten van de hypergame markt feilloos en gebruikt zijn publieke imago om zijn positie te maximaliseren.

• De heldenstatus als ‘pauwenstaart’: Bo realiseert zich dat zijn rol als oorlogsheld, inclusief de “mooie pakjes en snelle auto’s”, essentieel is voor zijn aantrekkingskracht. In evolutionaire termen fungeert dit als een “pauwenstaart”: een kostbaar signaal van status en energie-overschot dat vrouwen (zoals Juul) overtuigt van zijn waarde.
• Instrumentele selectie: Terwijl Juul opwaarts selecteert (de held, de prins), selecteert Bo neerwaarts (de “pure en onhandige” Juul) om zijn eigen macht te consolideren en voor nageslacht te zorgen. Hij ziet haar als een project dat een “make-over” nodig heeft om aan zijn standaarden te voldoen.

3. De tragiek van de ‘Lieve Man’

De tekst belicht ook de keerzijde van hypergamie: de structurele uitsluiting van de gewone, stabiele man.

• De ‘Beta’ blijft achter: De succesvolle vriend van Howard wordt neergezet als een “sukkel” en een “volger”. Vanuit een hypergame bril is deze man, ondanks zijn maatschappelijke succes, niet aantrekkelijk omdat hij geen “jagers-energie” of polariteit uitstraalt.
• Mismatch in de markt: De bronnen stellen dat 80% van de vrouwen mikt op de bovenste 20% van de mannen (de Howard- en Bo-types). Dit leidt tot de tragiek die in de tekst voelbaar is: vrouwen raken teleurgesteld in de kleine groep “topmannen” die zich niet willen binden, terwijl een grote groep beschikbare, lieve mannen simpelweg niet wordt gezien.

Conclusie

Vanuit hypergamie bezien is ‘het succes’ in de tekst een strijd om de hoogste rangorde. Anna’s held Howard is de man die elke vrouw wil omdat hij boven de massa staat, maar die niemand kan vasthouden. Bo is de man die de façade van succes gebruikt om de markt te domineren. Beiden illustreren de systemische neiging om “spanning” en “status” te verwarren met geschiktheid voor een duurzame relatie, wat vaak leidt tot wat de bronnen “heterofatalisme” noemen: het gevoel dat de juiste man onvindbaar is.