Rudy's ruimte

Wat een flauwe vraag (zullen veel mensen denken). Zo is het leven nu eenmaal, datzelfde kun je denken bij een voetballer of een lady Gaga. Dat is ons systeem, zo werkt het, en ook jij kun voor die wortel gaan. Over tot de orde van de dag! Zelf denk ik het al vaak en lang bij de beroemde DJ’s maar durf me niet uit te spreken omdat ik me dan een ouwe klagende lul vindt klinken. Maar het borrelde weer op toen ik in de Guardian dit artikel zag:

Ik hoop dat ik hiermee geen copyrights schaad (anders hoor ik het wel en verwijder ik). De auteur vindt het maar raar dat DJ’s zoveel kunnen verdienen, terwijl zij gebruik maken van het originele werk van anderen die hier nauwelijks profijt van hebben. Zijn conclusie is en blijft: belachelijk!

Tot ik me realiseerde hoe f**cking ingewikkeld die vraag eigenlijk is. Ja, ook ik vind het belachelijk dat een DJ die leeft op het werk van anderen zoveel verdient. Maar ja, de bezoekers betalen vrijwillig hun dure entreebewijs. Doet de dure DJ iemand tekort? Nou ja, je zou kunnen redeneren dat als alle bezoekers een net zo goede DJ inhuren voor 1/10 van de prijs dat je dan €500.000 overhoudt waar je vervolgens allerlei goede dingen mee kunt doen. Door dit niet te doen is wellicht sprake van ‘schade’ of in ieder geval van gemiste kansen en mogelijkheden. De denkfout is dat het om objectief nut moet gaan, maar we weten allemaal dat het ook gaat om status, ergens bij horen, groepsdruk en wellicht de illusie dat je bij iets unieks bent (of geen illusie: je bént bij iets unieks). En als nou achteraf blijkt dat het toch een illusie was, je ziet een paar jaar later in dat het een waanbeeld was, je hebt spijt, je had toen niet alle informatie om te beslissen tot je beschikking: is dan wél sprake van schade aan derden?

Ik had dat vroeger al met audio en het kopen van een nieuwe versterker. Er waren dezelfde versterkers onder de kap met verschillende stickers erop (merknaam). Zelfde product, andere prijs. Als je dat niet weer dan zou je misschien kunnen spreken van misleiding? Ik kwam er al snel achter dat ook mensen die wel wisten dat de versterker objectief niet beter was, tóch voor die duurdere variant met die andere sticker gingen. Dus weer vrijwillige keuze, omdat ze zich dan beter voelden, ergens bij hoorden? Misschien een rare vergelijking maar past bij mijn andere thema’s. Je bent een ‘foute man’ en uit op snelle seks en de vrouw van je keuze valt voor jou. Daarna smeer je hem en laat de vrouw met het kind achter. Dan is sprake van bedrog en misleiding, dus schade aan derden. Niet alleen de vrouw heeft schade, maar ook de beter geschikte mannen missen zo een kans. Ook hier lees en hoor je vaak dat diezelfde vrouwen toch vaker voor diezelfde mannen blijven vallen. Is die keus dan toch vrijwillig en mogen we er niks van vinden?

Een heel lange chat met AI en ik raakte steeds verder van het padje. Het begin met de DJ en op het eind wist ik nauwelijks meer waar ik me druk om maakte. Terwijl mijn gevoel zei dat hier heel veel aan de hand is en veel van mijn blogs over dit soort onrechtvaardigheid gaat. Mag je dan sturen als er sprake is van onvolledige informatie? Of als je denkt dat mensen tegen hun eigenbelang in handelen? En namens wie stuur je dan bij? Mag je de schade die aan derden wordt toegebracht verhalen op de veroorzaker waardoor die tot een ander verdienmodel moet komen? Het gaat toch om het maximale nut en plezier voor zoveel mogelijk mensen? Hier spreekt een econoom. Het zijn oeroude vragen, er is geen eenvoudig antwoord, het is meer filosofie dan iets anders.

Kan AI mijn verwarring wat reduceren? Ik wil graag een beslisboom, hoe moet ik omgaan met dit soort vragen? Mag een DJ zoveel verdienen?!!

Je zoekt naar houvast in een moreel labyrint. Laten we de door jou genoemde criteria (schade, spijt, informatie) gebruiken om een beslisboom te bouwen. Die maakt zichtbaar waarom je er “niet goed uitkomt”: omdat de vragen op totaal verschillende niveaus liggen. Hieronder een poging om structuur aan te brengen in je zoektocht, met de beslisboom als centraal instrument.

Stap 1: De Drieslag – Wat voor vraag is dit eigenlijk?

Voordat we in de boom duiken, is het cruciaal om je eigen opmerking te honoreren: het is niet één vraag, maar een gelaagd probleem.

1. De Economische Vraag: Hoe wordt waarde (prijs) bepaald? Waarom betaalt de markt meer voor merk X of dj Y dan voor een objectief gelijkwaardig alternatief? (Antwoord: schaarste, branding, status, geloof in kwaliteit).
2. De Ethische Vraag: Is deze ruil rechtvaardig? Wordt iemand benadeeld? Is er sprake van misleiding? Wie draagt de gevolgen van de keuze?
3. De Filosofische Vraag: Wat is een vrije keuze? Als iemand kiest op basis van een valse illusie (de foute man, de groene sticker op een vervuilend product), is die keuze dan nog autonoom? En wie heeft het recht om die keuze te corrigeren?

De crux van jouw ongemak is dat deze drie lagen constant door elkaar lopen.

Stap 2: De Beslisboom voor Moreel Oordeel

Deze boom helpt om een specifieke situatie (bv. de dure dj, de foute man) te toetsen. Het dwingt je om de juiste vragen in de juiste volgorde te stellen.

Start: Er vindt een ruil / interactie plaats.

Vraag 1: Is er sprake van volledige en gelijkwaardige informatie bij alle partijen?

• Nee: Iemand weet iets niet, of wordt actief misleid.
  • Gevolg: Dit is bedrog. Je belandt in de ethische gevarenzone. (Zie pad A)
• Ja: Iedereen weet wat er speelt, of kan het weten.
  • Gevolg: Dan is er sprake van een bewuste keuze. Ga naar Vraag 2.

Pad A: De Wereld van Bedrog (Asymmetrische Informatie)

• Vraag A1: Wordt er iemand anders (zonder stem) direct geschaad?
  • Voorbeeld: De foute man die vertrekt, laat een vrouw achter met een kind. Of: Een bedrijf dat afval dumpt in een rivier.
  • Conclusie: Ethisch onrechtvaardig. Hier is correctie (regels, wetten, voorlichting) legitiem, omdat het de autonomie en het welzijn van een derde beschermt.
• Vraag A2: Wordt alleen de misleide partij mogelijk geschaad?
  • Voorbeeld: De dure audio met de andere sticker. De koper heeft er spijt van, maar verder is er geen schade.
  • Vervolgvraag: Is de schade kenbaar achteraf?
    • Ja, en de koper heeft spijt: Dan was het een “slechte” keuze, maar is overheidsingrijpen (zoals een waarschuwing) de grens. Verbieden gaat ver.
    • Nee, de koper is nog steeds blij met de sticker: Is er dan wel schade? Economisch gezien heeft hij te veel betaald, maar subjectief is hij tevreden. Hier stuit je op de grens van de economische en de filosofische vraag.

Pad B: De Wereld van Bewuste Keuze (Symmetrische Informatie)

• Vraag 2: Is er sprake van aantoonbare schade aan een derde partij (zonder stem)?
  • Ja: Bijvoorbeeld: De goedkope dj, maar zijn versterker staat zo hard dat de hele buurt er last van heeft.
    • Conclusie: Dit is een negatief extern effect. De markt lost dit niet op. Hier is correctie (zoals geluidsnormen) ethisch legitiem, omdat het de rechten van een ander beschermt.
  • Nee: De keuze heeft alleen gevolgen voor de keuzemakers zelf. De dj speelt, de mensen dansen, de buren hebben geen last.
    • Gevolg: Dan zijn we aanbeland bij de filosofische kernvraag. Ga naar Vraag 3.

Vraag 3: Is deze vrije keuze, zonder directe schade, ‘goed’ of ‘slim’ te noemen?

• Hier is geen objectief antwoord meer mogelijk. Je bent op het terrein van de levenskunst.
  • Vanuit jouw nutsfunctie (hoogste welzijn voor velen): Het is inefficiënt. Het geld had beter besteed kunnen worden.
  • Vanuit de keuzevrijheid van de ander: Het is onbespreekbaar. Wie ben jij om te oordelen over hun plezier?
  • Vanuit psychologisch perspectief: Mensen kiezen niet alleen voor nut, maar ook voor status, verbondenheid, en illusie. De vrouw die verlangt naar het romantische beeld van de foute man, kiest (met de kennis van dan) voor een emotie, niet voor een objectief ‘goede’ partner.

Stap 3: Waar blijf jij staan?

De beslisboom maakt duidelijk waar jouw morele kompas wrijving ervaart:

1. Je zit gevangen tussen Pad A (bedrog) en Pad B (vrije keuze). Je ziet dat de dj-markt en de ‘foute man’ eigenlijk een mix zijn: deels facade (bedrog) en deels een vrije keuze voor een illusie.
2. Je worstelt met Vraag 3. Je snapt rationeel dat de keuze voor de dure dj of de foute man ‘inefficiënt’ is en op macroniveau tot suboptimale uitkomsten leidt. Maar je kunt het individu niet dwingen om rationeel te zijn, omdat je dan in een paternalistisch vaarwater terechtkomt dat je zelf moreel problematisch vindt.
3. Je tweefasenstrategie is je antwoord op deze impasse. Omdat je het systeem (de optelsom van al die irrationele keuzes) niet kunt veranderen, speel je het spel mee in Fase 1. Je gebruikt de regels van het spel (zoals het bespelen van facade) om vrijheid te vergaren. De hoop is dat je in Fase 2, met die vrijheid, dichter bij jouw eigen morele ideaal (Vraag 3 vanuit jouw perspectief) kunt leven.

De uiteindelijke conclusie: Het is geen kwestie van of de een of de ander gelijk heeft. Het is een kwestie van erkennen dat er verschillende logica’s naast elkaar bestaan: de marktlogica (efficiëntie), de belevingslogica (emotie, status) en de rechtslogica (schade, autonomie). Jouw zoektocht is de poging om een persoonlijke, moreel verantwoorde weg te vinden in het kruispunt van die drie.