Rudy's ruimte

Waarom Jeroen Bosch weer in mijn blikveld is gekomen: een recent boek van Piet van den Boom die na zijn pensionering dit als hobby-project heeft opgepakt. Het boek enkele jaren geleden verschenen en in mijn zoektocht naar romans rond en over Bosch kwam ik deze op het spoor. Wat ik al zei: omdat er zo weinig feitelijk over Bosch bekend is, en alleen zijn schilderwerken voor of namens hem spreken, én omdat het werk van Bosch zo intrigerend is, is het een kleine goudmijn om je fantasie op los te laten. En dat is dan ook veelvuldig gebeurd, de ene poging boeiender dan de andere. Ik heb nog lang niet alle romans in beeld, dus mocht iemand nog een tip hebben, ik houd me aanbevolen. Overigens: de fantasie over het leven en werken van Bosch moet in mijn ogen wel een grens hebben, je mag alles bedenken zolang het niet bewijsbaar strijdig is met de feiten. En binnen die categorie vind ik het dan weer boeiender of geslaagder als je plausibel kunt maken dat het zo geweest zou kúnnen zijn (gezien karakter, tijdsgeest, context etc etc). Mijn eigen insteek, voor degene die het stripverhaaltje uit blog 328 hebben gezien, is Bosch niet alleen als schilder en kunstenaar maar als een geniale handelsman met een scherp oog voor wat zijn ‘klantenkring’ wilde, waar vraag naar was, wat paste bij zijn tijd, met oog voor de specifieke niche die hij heeft gekozen. Zo stond Bosch in een tijd die zowel oud als angstig was (hel en verdoemenis) alsook al liet zien dat de wereld maakbaar was met grote wereldontdekkingen.

Bosch zat in de overgang van anonieme ambachtsman naar bekend kunstenaar en heeft zijn naam slim weten te vermarkten. Het is zo goed als zeker dat Bosch meerdere mensen aan ‘zijn’ schilderijen liet werken in een professioneel atelier waarbij hij steeds meer de rol van toezichtshouder en ‘manager’ vervulde (dit laatste is geen feit, maar waarschijnlijk). Ook waren er vele kopieerders van het werk van Bosch, zoals blijkt uit een inbeslagname van honderden Bosch-vervalsingen bij een grenscontrole uit die tijd (ik moet nog naar de bron zoeken, maar gehoord uit de mond van een Bosch-kenner in Milaan tijdens een rondleiding). Afijn, terug naar Piet van den Boom: hij heeft een miniem detail/feit over Bosch genomen als uitgangspunt voor zijn fantasie. Wat mij betreft een geslaagde poging van een reconstructie zoals die hád kunnen zijn in werkelijkheid. Hier is Bosch het tegendeel van de rationele handelsgeest maar een zoekende en gelovige ziel die in zijn nadagen worstelt mijn zijn verleden. Persoonlijk denk ik dat Bosch te slim was, te veel kennis had, te veel intellectuelen had gesproken, om zo naïef te zijn, maar ook dit is weer pure speculatie. Bosch die toch een dochter bleek te hebben, van een andere vrouw. Voor velen zal dat allemaal te ver gaan, voor mij juist boeiend. Want inderdaad, wat heeft de charmante jongeman Bosch in de jaren voor zijn trouwen op latere leeftijd allemaal uitgespookt? Niemand die het weet. Maar dat ie alleen maar aan het schilderijen was en niet naar vrouwen omkeek: no way!

De roman De Verzoeking: het geheim van Jheronimus Bosch (Piet van den Boom, 2020) is een literaire reconstructie van het leven van de schilder Jheronimus Bosch (Joen van Aken), waarin feit en fictie nauw met elkaar verweven zijn. De auteur baseert zich op de zeer beperkte historische gegevens over Bosch en vult de leemtes op met een verbeeldend verhaal over schuld, geloof, liefde en artistieke roeping.

Korte samenvatting

Het boek begint bij een klein maar historisch vermeld feit: in 1516 werd in Mechelen een schilderij van Bosch — De verzoeking van Sint Antonius — geschonken aan Margaretha van Oostenrijk door een kamermeisje genaamd Jhorine. Uit dit intrigerende gegeven ontwikkelt Van den Boom een fictieve vertelling waarin Bosch en deze mysterieuze vrouw met elkaar verbonden blijken. Jhorine wordt in het verhaal neergezet als zijn buitenechtelijke dochter.

Het verhaal volgt Bosch op zijn reizen tussen Den Bosch, Gent, Mechelen en Antwerpen, afgewisseld met scènes uit het hofleven van Margaretha en de reflecties van Jhorine. Bosch is in de roman een diep religieuze, maar innerlijk verscheurde man, die worstelt met de tegenstelling tussen zonde en verlossing — thema’s die zijn schilderijen doordrenken. Zijn fascinatie voor ketters, mystiek en menselijke zwakte maakt hem tot een buitenstaander in zijn tijd.

Jhorine, opgegroeid in de schaduw van het hof, probeert haar vader te begrijpen en te confronteren. Hun ontmoeting — laat in zijn leven, in Mechelen — vormt het emotionele zwaartepunt van de roman: ze verwijt hem zijn afwezigheid, hij probeert zijn keuzes te rechtvaardigen. Uiteindelijk schenkt zij zijn schilderij door aan Margaretha, wat symbool staat voor zowel vergeving als het loslaten van een familiegeheim.

Thema’s en toon

De roman bevindt zich in het grensgebied tussen biografie, historische roman en spirituele allegorie. Thema’s zijn:

• de spanning tussen geloof en ketterij,
• vaderschap en erfzonde,
• kunst als zonde én verlossing,
• en de zoektocht naar waarheid in een wereld van angst en macht.

Van den Boom gebruikt een sobere, beeldende stijl, waarin Middelnederlandse en Brabantse woorden kleur geven aan de tijd. Tussen de hoofdstukken staan spreekwoorden van Erasmus, tijdgenoot van Bosch, die de morele dimensie versterken.

Samenvattende logica

1. Historisch aanknopingspunt: het geschenk van Jhorine aan Margaretha van Oostenrijk.
2. Fictieve reconstructie: Bosch als kunstenaar die zijn zonden probeert te bezweren door kunst.
3. Centrale relatie: Jheronimus en Jhorine als spiegelbeeld van schuld en verlossing.
4. Symbolisch slot: de overdracht van het schilderij markeert de voltooiing van zijn morele én artistieke reis.

Kortom: De Verzoeking is geen biografie, maar een verbeeld historisch portret dat de lezer meeneemt in het mysterie van Bosch — de man die zijn duivels schilderde om zijn eigen te bezweren.