Rudy's ruimte

Een element dat ik onderbelicht laat volgens AI (dus een bias van mijn kant) is de rol van Juliana bij de aantekeningen over Bernhard. Eigenlijk meer in het algemeen de rol van de partner of de tweede ring als het gaat om een dominante partner. Dat verbaast me wel wat omdat ik ook regelmatig blogs schrijf over de volgers, want zonder volgers geen leiders. Mark van Vugt schrijft regelmatig dat we de volgers als bepalend element in de evolutie schromelijk onderschatten. Volgers hebben veel meer macht dan we denken, en de leider zonder die volgers heeft dat niet of nauwelijks. Wat zou Jezus of Osho geweest zijn zonder de vele volgers. In Meester en Margarita is Jezus (in de passages over Pilatus) iemand die niet heeft gekozen voor volgers, hij baalt er zelfs van, dat iedereen achter hem aan loopt, hij is ‘leider’ tegen wil en dank, onder protest. Ook bij Osho zien we dat, hoe meer Osho roept dat iedereen zijn eigen gang moet gaan, zijn eigen pad moet bewandelen, hoe meer de grote meester wordt gevolgd door de trouwe discipelen.

Een ander element, in mijn persoonlijke bias, is dat ik met Juliana te doen heb (en met Frank o’Connor in het geval van Ayn Rand). Iemand die zo in de schaduw staat, die dienstig is aan een andere missie. Maar terecht, ik weet helemaal niet wat zulke mensen drijft, hoe ze daar terecht zijn gekomen, in welke mate de keuze vrijwillig is, en als niet vrijwillig in welke mate je met die rol kunt verzoenen. Ik weet niet wat er achter de schermen allemaal zich afspeelt. Misschien ben ik te negatief, te naïef, leg ik er te veel van mijn eigen angsten in, waarschijnlijk dat allemaal tegelijk.

Is “zielig” het juiste frame?

Juliana was geen passief object. Ze had een eigen wil, een eigen eigenzinnigheid, en meer macht dan ze leek te gebruiken. De Hofmans-affaire laat zien dat ze in staat was zich volledig aan Bernhards invloedssfeer te onttrekken — hij kon haar daar niet uit krijgen, en dat kostte hem jaren. Ze schreef in 1955 een onsentimentele, heldere brief waarin ze de relatie wilde beëindigen. Ze was geen vrouw die niet wist wat er speelde.

Wat je eigenlijk zielig vindt is niet Juliana zelf, maar haar positie: gevangen in een institutionele rol die haar geen exit toestond. Dat is iets anders. De monarchie vergde van haar dat ze bleef, dat ze de schijn ophield, dat ze Bernhards escapades tolereerde omdat het alternatief — scheiding, abdicatie, schandaal — institutioneel ondraaglijk was. Dat systeem is zielig, niet de vrouw.

De “niet mooi dus dankbaar”-redenering

Hier zit de selectiviteit. Je hebt mededogen met haar omdat ze niet mooi was en Bernhard wel moest aanvaarden. Maar dat frame werkt alleen als je Bernhards logica overneemt: dat uiterlijk de maat is, dat Juliana iets tekortschoot. Ze schoot tekort in zijn systeem van waarden. In een ander systeem was ze een goed opgeleide, warmhartige, sociaal voelende vrouw met humor — en was hij de parvenu zonder inhoud. Je mededogen is dus onbedoeld een bevestiging van precies de hiërarchie die Bernhard oplegde. Dat is de naïviteit, niet het mededogen zelf.

Wat maakt haar interessant als tweede persoon

Ze is geen Frank O’Connor. Frank koos bewust voor de schaduw, paste zich aan, verloor zichzelf langzaam. Juliana vocht terug, op haar eigen manier — via Hofmans, via die brief, via haar eigen spirituele wereld die Bernhard niet kon controleren. Haar “zwakte” was institutioneel, niet persoonlijk. En dat onderscheid is precies wat de stellingen scherper kan maken.

Stellingen over de tweede persoon — Juliana, Frank en het type

1. De tweede persoon is niet zwak maar institutioneel gevangen.
Juliana had karakter, eigenzinnigheid en zelfs moed. Wat ze niet had was een geloofwaardige exit. De monarchie was geen baan maar een identiteit — je kunt er niet uit stappen zonder jezelf op te heffen. Frank kon in theorie vertrekken, maar wie was Frank O’Connor zonder Ayn Rand? De gevangenis van de tweede persoon is zelden fysiek. Het is de afwezigheid van een leven buiten de ander dat groot genoeg is om naartoe te vluchten.

2. Mededogen met de tweede persoon veronderstelt vaak onbewust de waardenhiërarchie van de eerste.
Als je Juliana zielig vindt omdat ze niet mooi was en Bernhard moest accepteren, redeneer je vanuit zijn logica. Schoonheid als ruilmiddel, charm als valuta — dat zijn zijn categorieën. Echte solidariteit met Juliana begint pas als je die categorieën loslaat en vraagt: wat wilde zij eigenlijk, los van wat hij en het hof van haar verwachtten?

3. De tweede persoon levert altijd iets essentiëels wat de eerste niet zelf kan produceren — en dat maakt de afhankelijkheid wederzijds maar asymmetrisch zichtbaar.
Zonder Frank geen stabiele thuisbasis voor Rands werk. Zonder Juliana geen troon, geen inkomen, geen bescherming voor Bernhard. De eerste persoon heeft de tweede net zo hard nodig als omgekeerd — maar de structuur maskeert dat. De tweede persoon wordt gezien als ontvanger van een gunst, terwijl hij of zij in werkelijkheid de randvoorwaarde is voor het bestaan van de eerste.

4. De tweede persoon die terugvecht doet dat zelden frontaal — en wordt daarom niet herkend als iemand die vecht.
Juliana’s Hofmans-periode was geen zweverige afdwaling. Het was de enige ruimte die ze kon claimen die buiten Bernhards bereik lag. Hij kon haar financiën controleren, haar uiterlijk sturen, haar agenda bepalen — maar haar innerlijke wereld niet. Hofmans was geen goeroe maar een schuilplaats. Dat Bernhard dit als bedreiging ervoer, zegt alles over hoe weinig hij haar werkelijk bezat.

5. Frank O’Connor en Juliana zijn elkaars spiegelbeeld — met één cruciaal verschil.
Beiden leefden in de schaduw van een dominante, narcistische partner. Beiden leverden loyaliteit en stabiliteit in ruil voor nabijheid bij iemand die groter leefde. Het verschil: Frank verloor zichzelf geleidelijk en werd alcoholist. Juliana behield een kern — misschien juist omdat haar institutionele rol haar dwong een publiek zelf te onderhouden. Structuur als onbedoelde bescherming tegen volledig opgaan in de ander.

6. Het systeem heeft de tweede persoon net zo hard nodig als de eerste — maar beloont alleen de eerste.
Monarchieën, bewegingen, ideologieën: ze hebben allemaal hun Julianas nodig. De stille drager, de institutionele lijm, de persoon die de boel bij elkaar houdt terwijl de ander shinet. Zonder die functie valt het systeem uit elkaar. Maar het systeem schrijft de geschiedenis vanuit de eerste persoon. De tweede verschijnt als coulisse.

7. Mededogen is een begin, maar het wordt pas scherp als je de tweede persoon als subject neemt, niet als slachtoffer.
Juliana zielig vinden is makkelijk en menselijk. Maar het infantiliseert haar. De interessantere vraag is: welke berekening heeft ze gemaakt? Wat heeft ze gewild, gekozen, opgegeven — bewust? Die vraag behandelt haar als volwassen acteur in haar eigen verhaal. En dat is, paradoxaal genoeg, meer respect dan medeleven.