505a De succesformule ‘achteruit’ bedacht uit ‘Rand meets Bernhard’
Wat een rare titel … zekers waar. In de vorige blog zeiden we dat we niet moeten klagen over het succes van de banken, maar juist omgekeerd moeten leren van hoe ze dat toch voor elkaar hebben gebokst. Ongemerkt ermee wegkomen, gewoon je ding kunnen blijven doen, onder de radar, dat is toch jaloersmakend? Daar moeten we meer van weten!
Diezelfde vraag kan deze ’teruguit-succes-reconstructie-bedenker’ stellen bij het fictieve verhaal ‘Rand meets Bernard’ die pas over enkele maanden hier zal verschijnen (ik denk zo ergens rond blog 678 en verder) over het succes van die verdomde Amerikanen die hun ideologie als zoete honing jarenlang over ons uit hebben geschonken. Zonder dat we het doorhadden zijn we erin getrapt. We zijn alles gaan privatiseren alsof onze levens ervanaf hingen.
Nou nou, hoe deden ze dat?
Kijk ook naar de Amerika-Uden wandeling die ik maanden later zal maken.
In blog 505 wordt de methode van het ‘modelleren van de vijand’ geïntroduceerd: in plaats van enkel te klagen over ongewenste systemen (zoals de bankensector), redeneer je teruguit om te begrijpen waarom zij zo succesvol zijn in het bereiken van hun doelen. Als we deze analytische lens toepassen op de Amerikaanse succesformule van de afgelopen eeuw, vallen de volgende structurele lessen te leren over machtsbehoud en hegemonie:
1. De kracht van onzichtbare infrastructuur
Net zoals banken succesvol zijn door het leveren van een “onmisbare infrastructuur zonder dagelijkse zichtbaarheid”, heeft Amerika zijn macht verankerd in systemen die door de rest van de wereld als neutraal of vanzelfsprekend worden beschouwd.
- De dollar als belastinginstrument: De dollar is niet zomaar een munt, maar een mondiaal belastinginstrument (seigniorage). Doordat de wereld de dollar als reservemunt gebruikt, kan Amerika schulden drukken die anderen dragen, een mechanisme dat bijna onzichtbaar en onvrijwillig is.
2. Beheersing van de taal (De ‘Samuelson-methode’)
Een essentieel onderdeel van de formule is wat in de blogs de “franchising van het economisch denken” wordt genoemd.
- Formalisering als uitsluiting: Door de economische wetenschap te formaliseren (via Paul Samuelson), werd het vakgebied professioneel afgesloten. Wie de taal van de wiskundige modellen niet spreekt, doet niet mee.
- Ideologie vermomd als wetenschap: Amerika exporteerde geen ‘Amerikaans model’, maar ‘economische wetenschap’. Hierdoor werden ideologische keuzes (zoals vrije markt en deregulering) gepresenteerd als universele wetmatigheden, waardoor alternatieve Europese tradities simpelweg uit het curriculum verdwenen.
3. De morele façade en het narratief
Succesvolle macht opereert het best achter een “morele sluier”.
- De tandem Rand-Samuelson: Waar Samuelson de ratio en de modellen leverde, gaf Ayn Rand de succesformule een ziel en een moreel verhaal. Zij veranderde winstbejag in een heroïsche deugd van de ‘maker’.
- Universele waarden als machtsinstrument: Amerika formuleert structureel eigenbelang in termen van universele waarden zoals vrijheid en democratie. Hierdoor wordt kritiek op de machthebber geframed als kritiek op de beschaving zelf.
4. Strategische extractie via ‘hulp’
De succesformule omvat het vermogen om winst te maken op de oplossing van een probleem.
- Het Marshall-plan als investering: De bronnen typeren het Marshall-plan als het “meest winstgevende zakelijke project van de 20e eeuw”. Met een relatief kleine investering bond Amerika Europa aan dollardominantie, Amerikaanse producten en militaire structuren (NAVO). Europa werd hiermee tegelijkertijd een afzetmarkt en een strategische buffer.
5. Complexiteit en technische afsluiting
Net als bij de banken wint de Amerikaanse strategie doordat de kritiek “technisch” wordt gemaakt.
- Wanneer macht wordt uitgeoefend via complexe juridische en monetaire kaders, stuit tegenmacht op een informatie-achterstand. Als mensen eerst een dik rapport moeten lezen om te begrijpen hoe ze worden benadeeld, heeft het machtssysteem al gewonnen.
Conclusie van de analyse:
De Amerikaanse succesformule berust niet op een geheim complot, maar op een structurele convergentie van belangen. Men leert van deze ‘vijand’ dat duurzame macht ontstaat wanneer je de spelregels zo herschrijft dat jouw eigenbelang de status quo van het hele systeem wordt. Amerika is, in de woorden van de bronnen, de “ondernemer-als-roofridder” die de wereld behandelt als een mijn die optimaal geëxtraheerd moet worden, terwijl het verhaal over “vrijheid” de boel draaiende houdt.
