647 Over Eva en de roof van het vrouwengeheim
Enkele dagen geleden hoorde in iemand spontaan in een gesprek vertellen over een oud boek dat ze vroeger ooit had gelezen en indruk had gemaakt. De roof van het vrouwengeheim van Sierksma. Ik was meteen getriggerd, nooit van gehoord, actueel thema. Want het zou gaan over de vroegere gelijkheid der geslachten (m/v), en hoe mannen in de loop van de tijd die macht naar zich toe zouden hebben getrokken. Oftewel: de man is niet altijd de dominante pool geweest zoals we die nu kennen en horen en beleven (toch?). Eenmaal thuis aangekomen, meteen achter dat boek aan, maar nergens meer te krijgen, wellicht hier en daar in een tweedehands boekwinkeltje. Het dateert van ergens eind jaren 50 en begin jaren 60 (afhankelijk van welke versie/manuscript het betreft). Gelukkig weet AI voldoende achtergrond te geven om voor nu even uit de voeten te kunnen.
Het doet me denken aan een ander boek dat ik ooit gelezen heb ‘De waarheid over Eva’, wat ik nog op mijn lijstje heb om in meer detail te bespreken. Kende de auteurs van ‘De waarheid’ dit boek van Sierkema? En in hoeverre komen beide ‘verhalen’ overeen? ‘De waarheid’ baseert zich op recent wetenschappelijk onderzoek en betoogt ook dat met name geloof (geschriften, rituelen, instituties) een mannelijke uitvinding is die de machtsbalans weer richting mannen doet uitslaan. Maar ho eens even, hoe zit het dan met Roy Baumeister die ook op basis van wetenschappelijk onderzoek stelt dat mannen en vrouwen heel lang weliswaar gespecialiseerd maar gelijkwaardig hebben samengewerkt? Als je gelijkwaardig samenwerkt en ieder zijn ‘ding’ doet in harmonie, waarom zou je dan iets moeten of willen stelen? De relatief recente uitvinding van de landbouw speelt hier een belangrijke rol. Sinds de landbouw is het traditionele mannelijk jagen (met bijhorende risico’s) minder noodzakelijk en dus doet dat iets met het oorspronkelijke machtsevenwicht. Allemaal vragen, hoe hangt het een samen met het ander, wat is de volgorde of logica volgens de laatste inzichten?
Kern van Sierkema (komt later uitgebreider terug)
Het boek onderzoekt een terugkerende mythe die wereldwijd voorkomt bij volken rond de evenaar. Volgens deze mythe:
- Vrouwen hadden ooit de macht: In een ver verleden bezaten vrouwen de macht en een belangrijk geheim (vaak gerelateerd aan vruchtbaarheid of landbouw) .
- Mannen stalen het geheim: De mannen kwamen in opstand, roofden dit geheim en stichtten er de geheime mannengenootschappen mee. Vanaf dat moment namen zij de dominante positie in de samenleving over .
- Sierksma’s belangrijkste stelling is dat deze gewelddadige mythe dient als een “psychologische compensatie”. In de getoonde samenlevingen (waaronder die in West-Afrika, Melanesië en Nieuw-Guinea) waren de vrouwen vaak de eersten die de landbouw uitvonden en uitoefenden . Mannen waren daardoor in hun traditionele rol als jager minder belangrijk geworden. De mythe van de “roof” was volgens Sierksma een manier voor mannen om
- Hun eigen gevoelens van machteloosheid en overbodigheid te verbergen .
- Zich symbolisch de vrouwelijke scheppende kracht (vruchtbaarheid) eigen te maken .
Kun je in stappen beschrijven hoe de ontwikkeling zou kunnen zijn gegaan? Betrek hierbij ook evolutie inzichten zoals van Roy Baumeister. Er is een taakverdeling ontstaan vanuit specialisatie en de uitkomst is man (jagen, uithuizig) en vrouw (verzamelen, meer inhuizig). De ene neemt meer risico en is min of meer wegwerpproduct, want de vrouw is met haar eitjes schaars, zaad is overvloedig beschikbaar. Dat betekent dat mannen vooral de risicovolle activiteiten doen en aan de extremen zitten (veel succes of juist helemaal niet). Gelijkwaardig maar niet gelijk. Hoe was hier dan sprake van dat ‘vrouwen de macht hadden’? Maar dan komt op enig moment dus de uitvinding van de landbouw (wie, waar?) en komt de economie en oppotting en arm-rijk in beeld. De man speelt hier al snel de hoofdrol en het geheim is eigenlijk min of meer automatisch al niet meer zo belangrijk. Stelen hoefde niet meer lijkt me? Anyway, toch hebben mannen min of meer geleidelijk de rituelen van de vrouwen overgenomen en in instituties verstopt en zo is de Bijbel (geloof, rituelen, instituties) bijv ontstaan vgls ‘De waarheid over Eva’ en is de vrouw daarin een marginale rol toegedicht. Zoiets? Maak hier een kloppend verhaal van waarin de vragen ook worden meegenomen.
Je vraag raakt aan een fascinerende paradox. Je schetst een scenario dat op het eerste gezicht klopt: als mannen de risiconemers en ‘wegwerpproducten’ van de evolutie zijn, hoe kan er dan ooit sprake zijn geweest van een periode waarin ‘vrouwen de macht hadden’? En waarom zouden mannen dan later ‘het geheim’ van vrouwen moeten stelen?
Hieronder een stapsgewijs scenario dat deze inzichten uit de evolutiebiologie, antropologie en geschiedenis met elkaar verbindt.
Stap 1: De Evolutionaire Basis – Specialisatie en Risico
Voordat we het over ‘macht’ kunnen hebben, moeten we begrijpen hoe de evolutionaire uitgangspositie eruitzag. Psycholoog Roy Baumeister heeft inderdaad aangetoond dat de menselijke voortplantingsstrategie heeft geleid tot een fundamenteel verschil in risicogedrag .
- De vrouw als ‘schaars goed’: Vrouwen hebben een beperkt aantal eicellen en een kostbare, langdurige zwangerschap. Vanuit evolutionair oogpunt is elke vrouw een kostbare ‘investering’.
- De man als ‘wegwerpproduct’: Mannen produceren miljoenen zaadcellen en kunnen in principe veel nakomelingen verwekken met minimale investering. De consequentie is dat in de geschiedenis ongeveer 80% van de vrouwen zich heeft voortgeplant, maar slechts 40% van de mannen . De rest was ‘genetisch dood’.
Het gevolg: Mannen moesten concurreren. De voorouders van elke man zijn de risiconemers, de avonturiers, degenen die vochten en reisden. Mannen hebben de drive om te excelleren, risico’s te nemen en te innoveren, simpelweg omdat de ‘veilige’ man geen nakomelingen kreeg . Deze taakverdeling is niet ontstaan uit een complot, maar uit specialisatie: de ene groep specialiseerde zich in het veiligstellen van de volgende generatie (vrouwen), de andere in het veroveren van een plek in die generatie (mannen). Gelijkwaardig, maar niet gelijk.
Stap 2: Het Egalitaire Jager-Verzamelaarstijdperk
In de lange periode dat de mens leefde als jager-verzamelaar, was er nog geen sprake van ‘macht’ zoals wij dat kennen. De samenlevingen waren relatief egalitair, voornamelijk omdat er geen overtollig bezit was om te domineren . Vrouwen verzamelden (de betrouwbaardere voedselbron) en mannen jaagden (een risicovolle, prestigieuze activiteit). Er was een duidelijke taakverdeling, maar geen structurele onderdrukking.
De gelijkwaardigheid zien we archeologisch terug, bijvoorbeeld in Çatalhöyük (het huidige Turkije, ca. 7500 v.Chr.), een van de eerste grote nederzettingen. Mannen en vrouwen aten hetzelfde voedsel, verrichtten hetzelfde werk en kregen dezelfde begrafenis . Recent genetisch onderzoek toont zelfs aan dat de samenleving daar mogelijk matrilineair was: vrouwen bleven in het huis en gaven hun lijn door, terwijl mannen van buiten kwamen . Vrouwen kregen gemiddeld vijf keer meer grafgeschenken dan mannen, wat wijst op een hoge symbolische waarde . Dit is echter geen ‘matriarchaat’ (vrouwen heersen), maar een indicatie dat afstamming via de vrouw belangrijk was.
Stap 3: De Revolutie die Alles Veranderde – De Uitvinding van de Landbouw
Ongeveer 10.000 tot 12.000 jaar geleden vond de eerste agrarische revolutie plaats. Dit is het cruciale kantelpunt. Wie vond de landbouw uit? Het is aannemelijk dat vrouwen hier de hoofdrol in speelden . Als verzamelaars hadden zij de gedetailleerde kennis van planten, zaden en cycli. Het zaaien en oogsten was een logische verlengstuk van het verzamelen.
De gevolgen waren revolutionair:
- Sedentarisme: Mensen bleven op één plek wonen.
- Overschot en bezit: Voor het eerst konden mensen meer voedsel produceren dan ze direct nodig hadden. Dit leidde tot privébezit, voorraden en uiteindelijk tot economische ongelijkheid (arm en rijk) .
- Vrouwen verliezen hun economische voorsprong: Toen de akkers groter werden en de mens overging op ploeglandbouw (getrokken door grote dieren), werd de fysieke kracht van mannen een bepalende factor. Mannen namen de landbouw steeds meer over.
De Duitse etnoloog Ad. E. Jensen en later Fokke Sierksma stelden dat deze periode niet alleen economisch, maar ook psychologisch diepe sporen heeft nagelaten. De mythe van het ‘geroofde vrouwengeheim’ is volgens Sierksma “de echo van de eerste economische revolutie in de geschiedenis der mensheid” .
Stap 4: Het ‘Geheim’ en de Psychologische Compensatie
Hier komen we bij jouw vraag: Waarom zouden mannen het geheim moeten stelen als ze de economische macht al hadden?
Het antwoord is dat het niet om economische macht ging, maar om kosmische, levensscheppende macht. In de vroege landbouwsamenleving was de vruchtbaarheid van de akker het allerbelangrijkste. En de vrouw, die zelf nieuw leven baart, stond symbool voor deze vruchtbaarheid . De vrouwelijke cyclus van zaaien (menstruatie/bloed) en oogsten (geboorte) was een heilig mysterie.
Ook al hadden mannen de landbouw en de economie overgenomen, ze hadden geen greep op dit oeroude, heilige ‘geheim’. Sierksma beschrijft hoe over de hele wereld bij primitieve akkerbouwvolken mythen bestaan waarin vrouwen ooit de baas waren, de bezitters van het grote geheim (vaak een zoemhout, symbool voor vruchtbaarheid). De mannen ‘roofden’ dit geheim en stichtten er geheime mannengenootschappen mee . De mannen creëerden een parallelle, geheime wereld waarin zij de vruchtbaarheidsrituelen van de vrouwen imiteerden en controleerden.
Dit was een daad van psychologische compensatie . Ze voelden zich buitengesloten van de diepste levensmysteries en compenseerden dat met een overdreven, geheimzinnige ‘mannencultuur’. Ze ‘hoefden’ niet te stelen in economische zin, maar ze moesten stelen in symbolische zin om hun eigen identiteit en betekenis te bewaren.
Stap 5: Van Geheim Genootschap naar Geïnstitutionaliseerde Religie
Jouw intuïtie dat ‘de mannen min of meer geleidelijk de rituelen van de vrouwen hebben overgenomen en in instituties hebben verstopt’ is precies wat Van Schaik en Michel in ‘De waarheid over Eva’ beschrijven .
Dit is de volgende stap: de lokale, cyclische vruchtbaarheidsrituelen van de dorpen worden vervangen door vaste, dogmatische instituties. De evolutiebioloog Carel van Schaik en historicus Kai Michel laten zien hoe dit proces samenviel met de opkomst van de grote rijken, het monotheïsme en het schrift .
- De ‘Patrix’: Zij introduceren de term ‘Patrix’ , een mannelijk gedomineerde werkelijkheid die zich voordoet als de enige, natuurlijke realiteit. Dit is de geïnstitutionaliseerde versie van de oude geheime genootschappen .
- De Bijbel als instrument: De Bijbel is volgens hen niet ontstaan uit simpele vrouwenhaat, maar uit een politieke noodzaak. De absolute vorsten (de ‘grote koningen’) van het Nabije Oosten hadden een religie nodig die onvoorwaardelijke gehoorzaamheid afdwong. Het concept van een jaloerse, mannelijke oppergod die absolute gehoorzaamheid eiste, werd het hemelse voorbeeld van het aardse koningschap .
- Eva als zondebok: In deze nieuwe, hiërarchische religie werd het verhaal van Eva en de zondeval een krachtig middel. De vrouw werd niet langer geëerd als levensbrengster, maar veroordeeld als de oorsprong van alle kwaad. Dit legitimeerde de ondergeschikte positie van de vrouw in de ‘patrix’ .
Waar Sierksma het over ‘geheime genootschappen’ en ‘mythen’ had, hebben Van Schaik en Michel het over ‘dogma’s’, ‘kerken’ en ‘heilige boeken’. Het is dezelfde behoefte aan controle over het heilige, maar dan op een veel grotere, meer onderdrukkende schaal.
Conclusie: Kloppend Verhaal
Hier is de synthese van jouw vraag tot een kloppend verhaal:
- Evolutie (Baumeister) legt een basis voor risicogedrag en competitie bij mannen, maar geen basis voor structurele onderdrukking. De oermens was waarschijnlijk egalitair.
- De landbouwrevolutie (uitgevonden door vrouwen) creëert voor het eerst bezit, hiërarchie en economische macht, die langzaam naar de mannen verschuift door de fysieke eisen van de ploeglandbouw.
- Psychologische compensatie (Sierksma): Mannen ervaren een gevoel van inferioriteit tegenover de levensscheppende, ‘magische’ kracht van vrouwen. Ze stelen symbolisch ‘het vrouwengeheim’ en creëren geheime genootschappen om zich de vruchtbaarheidsmacht toe te eigenen. Het ‘stelen’ was dus geen economische, maar een symbolische en psychologische noodzaak.
- Institutionalisering (Van Schaik & Michel): Met de opkomst van staten en het monotheïsme worden deze mannelijke rituelen en angsten vastgelegd in dogma’s, wetten en heilige boeken. De ‘patrix’ – een volledig mannelijk wereldbeeld – wordt geboren en de vrouw (Eva) wordt voor eeuwig gemarginaliseerd als zondares.
Het ‘geheim’ werd dus niet gestolen omdat mannen het nodig hadden voor de jacht of economie, maar omdat ze het nodig hadden voor hun ziel en voor de legitimatie van hun nieuwe, ongelijke wereldorde.
Het (andere) boek heet ‘De waarheid over Eva’ en je beschrijving klopt helemaal: het is geschreven door een koppel bestaande uit een hoogleraar (evolutiebioloog) en een wetenschapsjournalist, en het legt precies de link die je noemt tussen de historische positie van vrouwen en de institutionalisering van religie door mannen.
Hier is de informatie over het boek:
📖 Basisgegevens
| Eigenschap | Detail |
|---|---|
| Titel | De waarheid over Eva: hoe de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen ontstond |
| Auteurs | Carel van Schaik (evolutiebioloog, voormalig hoogleraar biologische antropologie in Zürich) en Kai Michel (historicus en wetenschapsjournalist) |
| Verschijningsjaar | 2020 (Nederlandse vertaling) |
| Oorspronkelijke titel | Die Wahrheit über Eva: Die Erfindung der Ungleichheit von Frauen und Männern |
| Omvang | 608 pagina’s |
| Uitgeverij | Balans |
🔍 Centrale these: de link tussen vrouwenmacht en de ‘uitvinding’ van geloof
Je herinnering is precies wat Van Schaik en Michel betogen. Het boek sluit naadloos aan bij de thema’s uit ‘De roof van het vrouwengeheim’, maar werkt die verder uit met moderne inzichten uit de evolutiebiologie, archeologie en godsdienstwetenschap.
De kern van het betoog is:
- Vrouwen hadden ooit een veel gelijkwaardigere positie: In jager-verzamelaarsamenlevingen was de verhouding tussen mannen en vrouwen veel egalitairder. Pas met de overgang naar landbouw en veeteelt ontstond privébezit en daarmee de noodzaak om controle over vrouwen (en hun vruchtbaarheid) uit te oefenen.
- Religie werd een instrument van mannelijke macht: De auteurs laten zien hoe het monotheïsme – en met name het christendom – een sleutelrol speelde in het institutionaliseren van vrouwelijke ondergeschiktheid. Het verhaal van Eva als ‘zondares’ was een effectief middel om de patriarchale orde te legitimeren.
- De ‘patrix’ als systeem: Van Schaik en Michel introduceren de term ‘patrix’ – een mannelijk gedomineerde werkelijkheid die zich voordoet als ‘natuurlijk’, maar in feite een cultureel construct is.
🔗 Relatie tot ‘De roof van het vrouwengeheim’ van Sierksma
Waar Sierksma in 1962 de mythe van het ‘geroofde vrouwengeheim’ beschreef en linkte aan de eerste agrarische revolutie, bouwen Van Schaik en Michel hierop voort met actueel wetenschappelijk bewijs. Sierksma’s werk was nog grotendeels hypothetisch; ‘De waarheid over Eva’ onderbouwt vergelijkbare inzichten met genetica, archeologische vondsten en etnologisch onderzoek.
Is in de ‘waarheid over Eva’ kennis genomen van ‘het gestolen geheim’?
Het directe antwoord is: Ja, het is zeer waarschijnlijk dat Van Schaik en Michel het werk van Sierksma kennen, maar zij verwijzen er in ‘De waarheid over Eva’ niet expliciet naar. De reden hiervoor is dat ze vrijwel zeker een andere wetenschappelijke route hebben gevolgd die tot vergelijkbare inzichten leidt.
🔍 Het bewijs: waarom ze het (waarschijnlijk) kennen
Hoewel de auteurs Sierksma niet noemen in de openbare informatie over hun boek, zijn er sterke aanwijzingen dat zijn werk deel uitmaakt van de intellectuele achtergrond:
- Het gedeelde uitgangspunt: De absolute kern van Sierksma’s these is dat de mythe van het ‘geroofde vrouwengeheim’ en de opkomst van geheime mannengenootschappen een reactie waren op de eerste agrarische revolutie. Hij stelt dat vrouwen de landbouw uitvonden, wat hun macht en aanzien deed toenemen, waarna mannen deze positie symbolisch ‘roofden’ via rituelen en mythen.
- De centrale these van ‘De waarheid over Eva’: Van Schaik en Michel beargumenteren precies hetzelfde: de overgang van een egalitaire jager-verzamelaars samenleving naar een agrarische samenleving met privébezit is het historische kantelpunt waarop de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen structureel werd. Dit is exact de ‘missing link’ die Sierksma in 1962 al opperde.
- Het gezamenlijke onderwerp: Beide boeken proberen dezelfde vraag te beantwoorden: hoe ontstaat de patriarchale structuur? Ze doen dit door een combinatie van antropologie, religiewetenschap en mythologie. De kans dat twee toonaangevende boeken over dit onderwerp elkaar niet kruisen is uiterst klein.
⚖️ Overeenkomsten en verschillen
Ondanks het gedeelde uitgangspunt, verschillen de boeken fundamenteel in hun wetenschappelijke basis en uiteindelijke focus.
| Aspect | Sierksma: ‘De roof van het vrouwengeheim’ (1962) | Van Schaik & Michel: ‘De waarheid over Eva’ (2020) |
|---|---|---|
| Wetenschappelijke basis | Etnologie (volkenkunde), mythologie, dieptepsychologie. Zijn hypothese was voornamelijk gebaseerd op het vergelijken van mythen en rituelen bij ‘primitieve’ volken. | Evolutiebiologie, primatologie, genetica, archeologie en etnologie. |
| Bewijslast | Hypothetisch en speculatief. Sierksma geeft zelf toe dat zijn historische verklaring “uitermate hypothetisch” is wegens gebrek aan archeologisch bewijs. | Empirisch en multidisciplinair. De auteurs putten uit moderne wetenschappelijke velden zoals het gedrag van mensapen (bonobo’s) en DNA-onderzoek. |
| Focus en doelwit | De mythe zelf en de universele psychologische dynamiek van angst, compensatie en de ‘strijd der seksen’. Hij richt zich op een algemeen menselijk patroon. | De institutionalisering van die ongelijkheid, met een zeer sterke focus op de rol van het monotheïsme en het christendom als instrument van de ‘patrix’. |
💡 Waarom is het verschil belangrijk?
Het antwoord op jouw vraag raakt aan de wetenschappelijke vooruitgang. Van Schaik en Michel doen in wezen hetzelfde als Sierksma, maar met de wetenschappelijke middelen van een halve eeuw later.
- Sierksma’s hypothese was revolutionair: In 1962 was zijn idee dat een wereldwijde mythe een historische realiteit (de landbouwrevolutie) kon weerspiegelen, baanbrekend en werd het niet door iedereen geaccepteerd.
- Van Schaik & Michel leveren het bewijs: Zij kunnen nu, met behulp van genetica, archeologie en primatologie, overtuigend aantonen dat het door Sierksma geschetste scenario niet alleen een mooie theorie is, maar waarschijnlijk ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden.
📚 Een citaat uit die tijd ter illustratie
Een recensent van Sierksma’s boek schreef in 1963 al: “Het is een feit dat de mens onder invloed van zijn cultuur wordt bestempeld tot man óf vrouw… De mythe van het geroofde vrouwengeheim is volgens Sierksma derhalve ‘de echo van een historisch gebeuren, van de eerste agrarische revolutie’ !”
Deze ene zin vat de kern van Sierksma’s these samen. ‘De waarheid over Eva’ kan gezien worden als het 600 pagina’s tellende, wetenschappelijk onderbouwde bewijs voor die ene revolutionaire ‘echo’.
Kortom, ‘De waarheid over Eva’ is niet gebaseerd op Sierksma, maar bevestigt en bewijst zijn 60 jaar oude, baanbrekende hypothese met de wetenschap van de 21e eeuw.
‘De roof van het vrouwengeheim’ is een invloedrijk en vernieuwend non-fictieboek uit 1962 van de Nederlandse theoloog, tibetoloog en godsdienstpsycholoog Fokke Sierksma (1917-1977) .
Het combineert culturele antropologie met dieptepsychologie en biedt een verklaring voor de spanningen tussen mannen en vrouwen in verschillende traditionele culturen. Hier is een overzicht van de belangrijkste kenmerken en ideeën uit het boek.
📖 Wat is het centrale thema?
Het boek onderzoekt een terugkerende mythe die wereldwijd voorkomt bij volken rond de evenaar. Volgens deze mythe:
- Vrouwen hadden ooit de macht: In een ver verleden bezaten vrouwen de macht en een belangrijk geheim (vaak gerelateerd aan vruchtbaarheid of landbouw) .
- Mannen stalen het geheim: De mannen kwamen in opstand, rooften dit geheim en stichtten er de geheime mannengenootschappen mee. Vanaf dat moment namen zij de dominante positie in de samenleving over .
🌍 Wat is de theorie van Sierksma?
Sierksma’s belangrijkste stelling is dat deze gewelddadige mythe dient als een “psychologische compensatie”. In de getoonde samenlevingen (waaronder die in West-Afrika, Melanesië en Nieuw-Guinea) waren de vrouwen vaak de eersten die de landbouw uitvonden en uitoefenden . Mannen waren daardoor in hun traditionele rol als jager minder belangrijk geworden. De mythe van de “roof” was volgens Sierksma een manier voor mannen om:
- Hun eigen gevoelens van machteloosheid en overbodigheid te verbergen .
- Zich symbolisch de vrouwelijke scheppende kracht (vruchtbaarheid) eigen te maken .
🔄 De opvolger: ‘Religie, sexualiteit & agressie’
Mocht je moeite hebben om een originele druk uit 1962 te vinden, dan is er goed nieuws: Sierksma heeft de inhoud van dit boek later volledig herzien en uitgebreid. In 1979 verscheen ‘Religie, sexualiteit & agressie’ . Dit is geen nieuw boek, maar een bewerking en actualisering van ‘De roof van het vrouwengeheim’. Het behandelt dezelfde mythen en theorieën, maar plaatst ze in een breder cultuurpsychologisch kader .
📚 Waar kun je het vinden?
Het boek is tegenwoordig vooral een verzamelobject en te vinden in:
- Digitale bibliotheek (DBNL): De volledige tekst uit 1962 is hier online beschikbaar .
- Antiquariaten: Via websites zoals Boekwinkeltjes zijn nog wel fysieke exemplaren te koop .
- Bibliotheken: Bij sommige grote bibliotheken is het boek (of de latere editie) in de collectie aanwezig .
