Rudy's ruimte

Dan is het slechts een kleine stap naar de grote man of vrouw achter de succesvolle artiest of ondernemer. Ik heb als organisatie-adviseur voor familiebedrijven mogen werken en daar ontdekt dat de partner van ‘de grote baas’ een veel grotere invloed op de achtergrond heeft dan menigeen denkt. Als ik naar mijn stellingen over de ondernemer (en artiest) terug kijk, dan lijkt deze factor nog niet helemaal uit de verf te komen. En hebben grote dichters, schilders, kunstenaars niet altijd een ‘muze’? En nog weer een stap verder in deze redenering (ik merk wat schroom om dit te zeggen, de stap is te groot): niemand kan langdurig iets bereiken (en die positie houden) als er niet een ondersteunende ring is rondom die persoon en wat die uitspookt? Denk aan Hitler, denk aan Trump .. dat kan alleen ‘succesvol’ zijn als ze gedragen of gedoogd worden door een ring van invloedrijke figuren met achterliggende belangen eromheen. De macht achter de schermen? Elon Musk lijkt me overigens een uitzondering, Steve Jobs misschien ook. Hoe zit dat?

Inleiding, vraagstelling en meteen ook prompt.

De partner als onzichtbare architect

In familiebedrijven is dit het meest zichtbaar omdat de structuren klein genoeg zijn om te observeren. De grote baas neemt de beslissingen, staat op het podium, geeft de interviews. Maar de partner — bijna altijd de vrouw, in de generatie die jij beschrijft — bepaalt het klimaat. Wie er wordt aangenomen en wie niet. Of de kinderen in het bedrijf komen. Of de baas zijn ego laat zakken na een verliesronde of ermee doorgaat. Of de bedrijfscultuur menselijk blijft of toxisch wordt.

Dat is niet metaforisch bedoeld. In de organisatiepsychologie is er een klein maar consistent onderzoeksveld dat kijkt naar de invloed van de partner van de CEO op bedrijfsprestaties. De bevindingen zijn vrij consistent: de psychologische stabiliteit van de thuissituatie is een van de sterkste voorspellers van beslissingsgedrag onder druk. Een missiegedreven figuur die thuis een stevige, zelfstandige partner heeft die hem niet bewondert maar ook niet ondermijnt, functioneert anders dan een die thuiskomt in een vacuüm of in een spiegelpaleisje.

Yoko Ono en Lennon is een beroemd voorbeeld van de partner die de artiest transformeert — in dit geval omstreden, maar de invloed is onbetwist. Vera en Nabokov is een ander: zij was zijn eerste lezer, zijn reismanager, zijn beschermer, zijn redacteur, en zonder haar was hij vermoedelijk geen Nabokov zoals wij hem kennen. Ze weigerde zijn manuscripten te vernietigen toen hij dat vroeg — en daarmee redde ze Lolita.

De ring van gedogers

Dit is een ander niveau maar misschien het meest veronachtzaamd. Jij noemt Hitler en Trump, en dat is precies de juiste keuze omdat het de ongemakkelijke vraag stelt: hoe kan iemand met dit profiel — chaotisch, narcistisch, impulsief, feitelijk incompetent op de meeste bestuurlijke dimensies — aan de macht blijven? Het antwoord is niet dat ze buitengewoon machtig zijn. Het antwoord is dat ze worden gedragen door een ring van mensen die elk hun eigen redenen hebben om het systeem in stand te houden. Bij Hitler was die ring samengesteld uit ideologische ware gelovigen, opportunisten die carrière maakten, bureaucraten die de machine draaiende hielden, en mensen die simpelweg te bang waren om te stoppen. Het systeem functioneerde niet dankzij Hitler maar ondanks hem — de ring compenseerde zijn chaos. Albert Speer organiseerde de oorlogseconomie. Goebbels organiseerde de perceptie. De generaals voerden uit. Hitler tekende en sprak.

Bij Trump is de structuur vergelijkbaar maar moderner. De ring bestaat uit media-ecosystemen die hem nodig hebben voor kijkcijfers, donoren die hem nodig hebben voor belastingwetgeving, partijpolitici die hem nodig hebben voor hun kiezers, en adviseurs die hun eigen agenda’s uitvoeren terwijl hij de aandacht trekt. Trump is minder de architect van zijn eigen macht dan het brandpunt waaromheen anderen hun macht organiseren.

Dit is trouwens Baumol avant la lettre: de ondernemersenergie van de ring wordt gealloceerd naar het systeem-Trump omdat dat systeem de hoogste opbrengst biedt gegeven de spelregels. Verander de spelregels en de ring desintegreert.

Musk en Jobs als vermeende uitzonderingen

Hier is het interessant om te nuanceren. Jobs had wel degelijk een ring — maar een die hij actief verving als ze te sterk werden. Tim Cook was jarenlang de operationele architect die Apple draaiende hield terwijl Jobs de visie leverde en de presentaties gaf. Jony Ive was de designafdeling. De CFO’s, de supply chain managers, de retail-architecten — het was een extreem getalenteerde ring die Jobs’ genie operationaliseerde. Het verschil met Hitler of Trump is dat Jobs ook werkelijk inhoudelijk competent was op zijn kerngebied: hij had een echte esthetische visie en kon die verdedigen. Maar hij was geen eenling.

Musk is complexer en actueler. Hij heeft inderdaad minder een stabiele ring dan de anderen — en dat zie je in de resultaten. Tesla en SpaceX functioneren wel, maar met enorme personeelsverloop en een cultuur die draait op angst en uitputting. Twitter/X is een casestudy in wat er gebeurt als een missiegedreven figuur zonder compenserende ring een bedrijf overneemt en zijn impulsen ongehinderd uitvoert. De chaos is geen bijproduct — het is het bestuur. Maar zelfs Musk heeft een ring, alleen is die minder zichtbaar. Gwynne Shotwell runt SpaceX operationeel. De ingenieurs bij SpaceX zijn de werkelijke architecten van de raketten. En politiek heeft hij een netwerk van investeerders, regeringscontracten en mediarelaties opgebouwd dat zijn positie draagt. Hij is minder een uitzondering dan hij lijkt — hij is eerder iemand die de ring minder goed beheert dan Jobs deed.

De algemene structuur

De eerste laag is de missiegedreven figuur zelf: het gezicht, de energie, de visie, het ego. Hij of zij trekt de aandacht en geeft het systeem zijn identiteit. De tweede laag is de directe ring: partner, vertrouwelingen, operationele architecten. Zij vertalen de visie naar werkelijkheid, dempen de chaos, compenseren de blinde vlekken. Zonder deze laag functioneert de eerste laag niet. De derde laag is de gedoogstructuur: investeerders, media, politici, fans, instituties die belang hebben bij het voortbestaan van het systeem. Zij leveren de legitimiteit en de middelen die de eerste twee lagen nodig hebben. De mythe van het genie comprimeert deze drie lagen tot één persoon. Dat is begrijpelijk — het maakt een beter verhaal. Maar het is analytisch onjuist en maatschappelijk gevaarlijk, omdat het de gedoogstructuur onzichtbaar maakt.

Een stelling die hieruit volgt

“Achter elke grote man of vrouw met een missie staat een ring van mensen die de chaos organiseren, de blinde vlekken compenseren en de legitimiteit leveren. Die ring is zelden zichtbaar en nooit beroemd. Maar verwijder haar, en het genie is een chaoot zonder gevolg.”

En een tweede die je ongemakkelijker vind:

“Hitler kon Hitler zijn omdat Speer de economie organiseerde, Goebbels de perceptie en de Wehrmacht de uitvoering. Trump kan Trump zijn omdat Fox News de kijkcijfers levert, de Republikeinse partij de stemmen en de donoren de middelen. De vraag bij elke grote leider is niet: hoe machtig is hij? De vraag is: wie heeft er belang bij dat hij aan de macht blijft?”

Die tweede stelling is bruikbaar voor rudymentair.nl maar vraagt wel om de waarschuwing dat ze ook misbruikt wordt door complotdenkers — de nuance is dat de ring zelden georganiseerd is als een complot maar eerder als een systeem van parallelle eigenbelangen dat convergent gedrag produceert zonder centrale aansturing. Dat is eigenlijk nog interessanter dan een complot.