Rudy's ruimte

Wat is er sinds 2016 aan nieuwe inzichten rond en over ‘ondernemerschap’ te vinden? Niet op de flauwige manier van ‘je passie vinden’ op ‘je droom najagen’ of ‘de wereld mooier achterlaten’ (niet dat daar iets mis mee is!), maar de diepere en wellicht rauwere achtergronden. Ondernemerschap langs de lijnen die ik eerder verkend heb. Ja ik ben me daar gek om zelf een hele middag te gaan zitten googlen … ik laat me verrassen.

Yep, het blijft boeiend!

Ik loop de oogst langs in vijf clusters, steeds met de vraag: wat voegt dit toe aan jouw mal?

1. De dark side van de ondernemer — het meest substantiële nieuwe cluster

Jij schreef dat de ondernemer drive nodig heeft, een sterke prestatiemotivatie, en beschreef bij Musk dat “over lijken gaan” er kennelijk bij hoort. Wat de laatste tien jaar in de literatuur nadrukkelijk naar voren is gekomen is dat dit geen bijzaak is maar een systematisch onderzocht kenmerk: de dark triad (narcisme, Machiavellisme, psychopathie). Narcisme blijkt positief samen te hangen met ondernemersintentie, met name vanwege het zelfvertrouwen en de drang naar aandacht en bewondering. Machiavellisme correleert met passie voor alle drie de ondernemersdomeinen — uitvinden, oprichten én ontwikkelen — terwijl hoog narcisme vooral samenhangt met passie voor uitvinden en ontwikkelen.

Het interessante is wat dit doet met jouw mythes. Jij had mythe 1: ondernemers nemen graag risico (nee). Maar de dark triad-literatuur zegt iets genuanceerders: mensen met dark triad-kenmerken zijn doorgaans beter in staat te functioneren in onvoorspelbare omgevingen, en neigen naar een snelle-levensstrategie waarbij risico functioneel is voor hen. Dat is iets anders dan “risico zoeken” — het is risico gebruiken als instrument, zonder de rem van empathie of angst voor mislukking. De dark triad is dus niet in tegenspraak met jouw bevinding dat ondernemers risico-avers zijn — het nuanceert het: het type risico-afweging verschilt.

Cruciaal voor jouw vervolgonderzoek: hoe meer iemand dark triad-kenmerken heeft, hoe sterker de motieven neigen naar het toe-eigenen van waarde in plaats van het creëren ervan. Dat is precies Hennie van der Most’s onderscheid tussen echte en schijn-ondernemers, maar nu empirisch onderbouwd. Dit is een serieuze verrijking van laag 1 van de mal.

2. Effectuation: stevig verankerd, maar ook bekritiseerd

Sarasvathy heeft in 2022 de Global Award for Entrepreneurship Research gewonnen — haar werk wordt beschreven als een fundamentele vernieuwing van het gesprek over ondernemerschap, met inmiddels meer dan 700 peer-reviewed artikelen over effectuation. Dat is een buitengewone academische doorbraak voor wat jij in 2013-2014 nog beschreef als “weinig statistisch bewijs.”

Nieuw is dat ze een aanvullend raamwerk heeft ontwikkeld dat ze CAVE noemt: vier kwadranten (Causal, Adaptive, Visionary, Effectual) die laten zien welke strategische aanpak past bij welke mate van voorspelbaarheid in de omgeving — en ondernemers gebruiken doorgaans tools uit meerdere kwadranten tegelijk. Dat is relevanter dan het leek: het lost het “of/of”-probleem op dat jij al signaleerde (schoolboekjes versus fuzzy).

Er is ook serieuze kritiek bijgekomen. Kitching en Rouse (2020) stellen dat effectuation theory niet goed uitlegt hóé nieuwe ondernemingen daadwerkelijk ontstaan, omdat het de structurele en culturele context van ondernemerschap grotendeels negeert. En recenter onderzoek betoogt dat effectuation zonder oordeel (judgment) helemaal niet kan werken — effectuation is feitelijk zelf een specifieke vorm van ondernemerlijk oordeel, niet een alternatief ervoor. Dat raakt aan jouw observatie dat de “fuzzy” benadering ook niet precies te vatten is.

3. Falen als zelfstandig onderzoeksgebied

Jij hamerde op leren van mislukkingen als blinde vlek — de survivorship bias, de club van mislukte ondernemers die je wilde oprichten. Dat is nu een volwassen onderzoeksgebied geworden. Falen speelt een cruciale rol in ondernemerlijk leren: “schokken, jolts en crises zijn noodzakelijk voor het afleren van oude patronen en het ontstaan van hogere-orde leren.” Maar — en dit is jouw punt precies — leren van falen is noch automatisch noch onmiddellijk: het vereist specifiek reflectief gedrag dat veelal niet spontaan optreedt.

Een concreet cijfer dat je kunt gebruiken: ondernemers die gestructureerd onderwijs krijgen over falen verhogen de slaagkans van hun volgende onderneming met 42% vergeleken met ondernemers die alleen traditionele ondernemerseducatie ontvangen. Dat is een sterke empirische onderbouwing van jouw intuïtie.

4. Welzijn en burnout — het blinde vlak in de hele mal

Dit ontbreekt volledig in jouw mal, en het is ondertussen een omvangrijk onderzoeksgebied. 87% van de founders rapporteert angst, depressie of burnout — of alle drie tegelijk. Dat is geen randinformatie. Ondernemers die duidelijke grenzen stellen tussen werk en privé rapporteren significant minder burnout: bijna de helft (45%) van de grenzenstellers heeft lage burnout, vergeleken met slechts 6% van degenen die dat niet doen.

De theorie-link is veelzeggend: autonomie — het kenmerk dat jij centraal stelt in LES 2 en in de mal — beschermt wél tegen burnout, maar creëert ook het risico. Autonomie buffert de negatieve effecten van emotionele belasting op burnout, maar diezelfde autonomie maakt het ook moeilijker om afstand te nemen van het werk. Dat is een paradox die jouw model nog niet verdisconteert. De ondernemer als solist met een sterke drive is tegelijk de meest kwetsbare categorie.

5. De ondernemerschapsindustrie als systeem — jouw kritiek wetenschappelijk bevestigd

Jij schreef in 2013-2014 al dat de markt voor ondernemerschapsopleidingen enorm is maar dat er geen overtuigende relatie is met succes. Dat is ondertussen academisch onderbouwd. Een speciaal nummer van Small Business Economics introduceert het concept van de “entrepreneurship industry” — een snel groeiende mondiale sector van actoren, diensten en producten gericht op ondernemers, waarbij nieuwe ondernemingen steeds meer als producten worden beschouwd en individuele ondernemers als één type productiefactor.

En het tovermiddel-kritiek is ook geformaliseerd: een recente studie stelt dat de ondernemersliteratuur de neiging heeft een “panacea-mythe” te produceren door te suggereren dat ondernemerschap de universele remedie is voor maatschappelijke en milieuproblemen — een mythe die de transformatieve kracht van ondernemerschap systematisch overschat. Dat is precies jouw “ondernemerschap als tovermiddel” uit aflevering 2, nu met een wetenschappelijke naam.

Samenvatting: wat voegt dit toe aan de mal?