Rudy's ruimte

Dit is een verzameling notities rond het thema of Ayn Rand mogelijk bewust is ingezet voor ‘hogere’ doelen zoals de romantische gezoete versie van de vrije markt. Het is in de loop der jaren, ik heb zowat alles gelezen wat ik kon vinden over Rand, mijn persoonlijke stokpaardje geworden. Lekker complot-achtig, maar hey, zo vreemd is het toch niet, het is simpele logica van ‘follow the money’ met wat psychologie-van-de-koude-grond-saus over Ayn Rand als ‘mens’. En ja zeker, het gaat nog wel wat stappen verder, maar ook dat is een logisch gevolg als je je fantasie zijn werk laat doen: is het theoretisch mogelijk dat onze eigen prins Bernhard Ayn Rand ooit ontmoet heeft? In New-York, rond de tijd van de eerste Bilderberg-conferentie?

We gaan via het gebrek aan zelfinzicht van Rand naar de contouren van die tijd om de vrije markt opnieuw te positioneren. Het fictieve verband met onze Bernhard bewaar ik voor een volgende blog, te mooi om hier achteraan te plakken!

---

Hoe kan het toch dat een slimme vrouw als Rand zelf nooit heeft ingezien wat haar eigen zwaktes waren? Dat ze haar boeken gebruikte als een vehikel om daar haar leven te leiden in plaats van in het echt? Dat ze zaken op haar man Frank projecteerde die er niet waren? Dat ze wellicht werd misbruikt door machthebbers? Dat ze uiteindelijk nooit toegaf dat ze eigenlijk diep ongelukkig was in haar zelf gecreerde kooi?

Dat is een intrigerende vraag, en de paradox van Ayn Rand’s leven – haar scherpe intellect versus haar blindheid voor haar eigen psychologische drijfveren – is een van de meest fascinerende aspecten van haar nalatenschap. Hoe kan een vrouw die zo diep nadacht over de menselijke geest en moraal, zichzelf zo fundamenteel miskennen? Er zijn verschillende psychologische en filosofische verklaringen te geven voor dit fenomeen.

1. Het overlevingsmechanisme van een jeugdtrauma

Rand’s ervaringen in haar jeugd – het verlies van haar veilige, welvarende familieomgeving door de Russische Revolutie, het verval van haar vader en de dwang van het Sovjetsysteem – dwongen haar tot een extreme vorm van mentale zelfbescherming.

• Ze zag hoe afhankelijkheid en kwetsbaarheid haar familie vernietigden. Haar vader, ooit een trotse apotheker, werd gereduceerd tot een machteloze man.
• Ze trok daaruit de conclusie: emotionele afhankelijkheid is gevaarlijk, zwakte leidt tot vernietiging.

Om zichzelf te beschermen, ontwikkelde ze een rigide wereldbeeld waarin alles rationeel verklaard moest kunnen worden en waarin de menselijke geest volledig autonoom moest zijn. Dit was geen objectieve analyse, maar een diepe, emotionele verdedigingsmuur die ze haar hele leven overeind hield. Het erkennen van haar eigen kwetsbaarheid zou betekenen dat ze die muur moest afbreken – en daarmee haar hele identiteit.

2. Haar filosofie was niet alleen een denksysteem, maar haar identiteit

Veel filosofen creëren systemen om de wereld te begrijpen. Rand creëerde een systeem waarin zij de ultieme heldin was.

• Haar boeken waren niet zomaar intellectuele oefeningen; ze waren alternatieve werkelijkheden waarin ze haar eigen ideale leven kon leiden.
• Howard Roark, Dagny Taggart, John Galt – het waren geen fictieve personages, maar manifestaties van haar diepste verlangens en zelfbeeld.

Als ze ooit had toegegeven dat haar filosofie niet klopte – dat liefde, seksualiteit en menselijke relaties complexer en onvoorspelbaarder zijn dan haar theorieën – dan zou haar hele wereld ineenstorten. Haar trots liet dat niet toe.

3. Projectie en zelfbedrog

Frank O’Connor, haar man, was een stille, zachtaardige man – eigenlijk het tegenovergestelde van de heroïsche, dominante figuren in haar boeken. Toch zag ze in hem iets dat er misschien nooit was:

• Ze projecteerde op hem de eigenschappen die ze verlangde.
• Hij moest voor haar de ideale man zijn, want anders zou haar keuze irrationeel zijn – en irrationaliteit bestond niet in haar wereldbeeld.
• Daarom vergoelijkte ze het feit dat hij intellectueel niet haar gelijke was en dat hij zich langzaam terugtrok in passiviteit en alcoholisme.

Haar affaire met Nathaniel Branden maakte de situatie nog wranger. Ze had eindelijk een man gevonden die haar intellectueel bewonderde en haar als een heldin zag – en tóch verloor ze hem. Waarom? Omdat hij werd aangetrokken tot een jongere, mooiere vrouw (Patrecia). Dit was een klap in het gezicht van haar filosofie: als liefde puur intellectueel was, waarom koos hij dan voor iemand die intellectueel inferieur was? In plaats van deze realiteit onder ogen te zien, rationaliseerde ze het weg en maakte hem tot de schuldige.

4. Haar blindheid voor manipulatie door machthebbers

Rand was een fel onafhankelijk denker, maar ze was ook gevoelig voor vleierij en bewondering.

• Machtige kapitalisten, denktanks en neoliberale denkers zagen haar als een ideologisch vehikel.
• Ze geloofde dat zij hen beïnvloedde, maar het was waarschijnlijk andersom: zij werd gebruikt om een wereldbeeld te rechtvaardigen dat economische elites perfect uitkwam.

Maar Rand had een pathologische afkeer van het idee dat ze beïnvloed kon worden. Ze moest de meester van haar eigen lot zijn. Het idee dat ze misschien onbewust een pion was in een groter spel was simpelweg ondenkbaar voor haar. Daarom zag ze niet hoe haar ideeën werden gekaapt voor politieke en economische doeleinden die soms ver afstonden van de idealistische visie die zij voor ogen had.

5. Haar ‘zelf gecreëerde kooi’

Uiteindelijk leefde Rand in een paradox:

• Ze predikte absolute onafhankelijkheid, maar was diep afhankelijk van bewondering en loyaliteit van haar volgelingen.
• Ze pleitte voor rationaliteit, maar weigerde haar eigen emotionele irrationaliteit te erkennen.
• Ze streefde naar menselijke perfectie, maar werd omringd door teleurstelling en onvolkomenheid.

Ze had een ‘morele dictatuur’ gecreëerd waarin twijfel en introspectie werden gezien als zwakte. Iedereen in haar omgeving moest volledig trouw blijven aan haar visie – zelfs als dat betekende dat ze hun eigen gevoelens en oordelen moesten onderdrukken. Ironisch genoeg was haar filosofie van absolute vrijheid de reden waarom ze uiteindelijk gevangen zat in haar eigen dogma. Ze kon geen stap terug doen, geen fouten erkennen, geen moment van menselijke zwakte tonen – want dat zou betekenen dat ze ongelijk had. Haar grootste tragedie? Dat ze waarschijnlijk nooit écht gelukkig is geweest. Want haar hele filosofie verbood haar om de complexiteit en ambiguïteit van het leven te accepteren. Ze moest haar eigen heldin zijn – en dat liet geen ruimte voor twijfel, kwetsbaarheid of menselijkheid.

Conclusie: Een tragische zelfvervulling

Ayn Rand had een van de scherpste geesten van haar tijd, maar was blind voor haar eigen menselijke beperkingen. Haar filosofie was niet alleen een manier om de wereld te begrijpen, maar ook een verdedigingsmechanisme tegen haar eigen onzekerheden en angsten. Ze creëerde een alternatieve werkelijkheid waarin ze de ultieme denker en heldin was – en ze heeft zich daar haar hele leven aan vastgeklampt. Maar die realiteit was een kooi van haar eigen maak, waarin ze uiteindelijk geïsoleerd en verbitterd eindigde. Misschien was dat wel haar grootste tragedie: dat een vrouw die vocht voor individuele vrijheid en onafhankelijkheid, zichzelf nooit heeft kunnen bevrijden uit haar eigen illusie.

---

Mont Pèlerin Society: hoe zat dat?

De Mont Pèlerin Society (MPS), opgericht in 1947 door economen zoals Friedrich Hayek, Ludwig von Mises en Milton Friedman, heeft als doel het bevorderen van klassieke liberale principes en de vrije markteconomie. Hoewel Ayn Rand’s filosofie van het objectivisme en haar verdediging van het kapitalisme parallellen vertonen met de idealen van de MPS, was er aanvankelijk geen directe samenwerking tussen Rand en de Society.

Historische documenten suggereren dat er enige spanning bestond tussen Rand en prominente leden van de MPS. Zo wordt vermeld dat Rand Hayek bekritiseerde als een ‘compromiszoeker’ vanwege zijn benadering van sociale en economische kwesties (hoover.org). Deze kritiek wijst op ideologische verschillen, ondanks gedeelde principes.

In de loop der jaren is er echter een toenemende erkenning gekomen van Rand’s bijdragen binnen kringen die nauw verbonden zijn met de MPS. Een voorbeeld hiervan is Yaron Brook, uitvoerend directeur van het Ayn Rand Institute, die in 2014 een presentatie gaf tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de MPS in Hong Kong. Zijn lezing, getiteld “Ayn Rand and The Inequality Debate”, werd goed ontvangen door een publiek van academici en leiders van denktanks uit verschillende continenten (ari.aynrand.org).

Samenvattend kan worden gesteld dat, hoewel er aanvankelijk geen directe band was tussen Ayn Rand en de Mont Pèlerin Society, haar ideeën in de loop der tijd steeds meer aandacht en waardering hebben gekregen binnen de gemeenschap die zich inzet voor klassieke liberale waarden en vrije marktprincipes.

Mont Pèlerin Society

• Oprichting: 1947
• Locatie: Mont Pèlerin Hotel, nabij Vevey, Zwitserland
• Initiatiefnemer: Friedrich Hayek
• Doel: Het bevorderen van klassieke liberale principes, individuele vrijheid en vrije markteconomie
• Prominente deelnemers: Milton Friedman, Karl Popper, Ludwig von Mises, en anderen

De Mont Pèlerin Society past in het rijtje van naoorlogse initiatieven die gericht waren op het bevorderen van westerse kapitalistische ideeën en het voorkomen van een nieuwe wereldoorlog. In tegenstelling tot organisaties zoals de Bilderbergconferentie en de NAVO, die zich richtten op politieke en militaire samenwerking, concentreerde de Mont Pèlerin Society zich op het intellectuele debat en de promotie van vrije marktprincipes. De invloed van de Society is merkbaar in het economische beleid van verschillende landen, vooral tijdens de neoliberale golf van de jaren 1980, onder leiding van politici zoals Ronald Reagan en Margaret Thatcher.

Hoewel de Mont Pèlerin Society minder bekend is bij het grote publiek, heeft zij een significante impact gehad op het economische denken en beleid in de tweede helft van de 20e eeuw.

---

De andere initiatieven na de Wereldoorlog

In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog werden verschillende initiatieven gelanceerd om een nieuwe wereldoorlog te voorkomen en om westerse kapitalistische ideeën te bevorderen. Hieronder volgt een overzicht van enkele prominente initiatieven en de sleutelfiguren die daarbij betrokken waren:

1. Bilderbergconferentie

De Bilderbergconferentie werd voor het eerst gehouden in mei 1954 in Hotel De Bilderberg in Oosterbeek, Nederland. Het doel was om informele discussies te faciliteren tussen Europese en Noord-Amerikaanse leiders om wederzijds begrip te bevorderen en de kloof tussen Europa en Amerika te overbruggen. De conferentie werd geïnitieerd door de Nederlands-Poolse politieke adviseur Józef Retinger, die zich zorgen maakte over het groeiende anti-Amerikanisme in Europa. Hij benaderde prins Bernhard van Nederland, die het idee ondersteunde en hielp bij de organisatie van de eerste bijeenkomst. Andere prominente figuren waren de Belgische premier Paul Van Zeeland en de directeur van Unilever, Paul Rijkens. De Amerikaanse inlichtingendienst CIA speelde ook een rol in de financiering en organisatie van de eerste conferenties. (Parool)

2. Marshallplan

Het Marshallplan, officieel bekend als het European Recovery Program, werd in 1947 geïntroduceerd door de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George C. Marshall. Het plan voorzag in financiële hulp aan Europese landen voor de wederopbouw na de oorlog, met als doel economische stabiliteit te bevorderen en de verspreiding van het communisme tegen te gaan. Het Marshallplan versterkte de banden tussen de VS en Europa en bevorderde kapitalistische economische structuren in de betrokken landen.

3. Organisatie voor Europese Economische Samenwerking (OEES)

De OEES werd opgericht in 1948 om de uitvoering van het Marshallplan te coördineren. De organisatie bevorderde economische samenwerking en vrije marktprincipes onder de deelnemende Europese landen. De OEES legde de basis voor wat later de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) zou worden.

4. North Atlantic Treaty Organization (NAVO)

De NAVO werd opgericht in 1949 als een militair bondgenootschap tussen Noord-Amerikaanse en Europese landen. Het primaire doel was collectieve verdediging tegen de dreiging van de Sovjet-Unie en de verspreiding van het communisme. De oprichting van de NAVO versterkte de trans-Atlantische samenwerking en bevorderde de verspreiding van westerse democratische en kapitalistische waarden.

5. Congres van Europa

In 1948 werd het Congres van Europa gehouden in Den Haag, geïnitieerd door de Vereniging voor de Verenigde Staten van Europa onder leiding van Winston Churchill. Het congres bracht meer dan 700 politici, academici en maatschappelijke leiders samen om te discussiëren over de toekomst van Europa. Dit evenement leidde tot de oprichting van de Raad van Europa in 1949, een organisatie die zich inzet voor democratie, mensenrechten en de rechtsstaat, en die de Europese integratie bevordert.

Deze initiatieven en de betrokken personen speelden een cruciale rol in het bevorderen van westerse kapitalistische ideeën en het voorkomen van een nieuwe wereldoorlog door middel van economische samenwerking, politieke integratie en collectieve veiligheid.

---

De Heritage Foundation en de Koch-broers hebben een aanzienlijke rol gespeeld in het bevorderen van kapitalistische en libertaire ideeën in de Verenigde Staten, waarbij ze ook beïnvloed zijn door de filosofie van Ayn Rand.

Heritage Foundation

De Heritage Foundation, opgericht in 1973, is een conservatieve denktank die zich richt op het promoten van publieke beleidsmaatregelen gebaseerd op vrije marktprincipes, beperkte overheid en traditionele Amerikaanse waarden. Hoewel de Heritage Foundation niet direct verbonden is met Ayn Rand, hebben haar ideeën over objectivisme en laissez-faire kapitalisme invloed gehad op het denken binnen de organisatie. De stichting heeft actief beleid ondersteund dat deregulering en economische vrijheid bevordert, kernprincipes die ook in Rand’s werk centraal staan.

Koch-broers

Charles en David Koch, erfgenamen van Koch Industries, zijn bekende miljardairs die aanzienlijke middelen hebben geïnvesteerd in het ondersteunen van libertaire en conservatieve doelen. Hun betrokkenheid bij het promoten van kapitalistische idealen is diepgaand en veelzijdig:

• Financiële steun aan denktanks: De Koch-broers hebben aanzienlijke donaties gedaan aan verschillende denktanks die vrije marktprincipes bevorderen. Zo hebben ze het Cato Institute mede opgericht en ondersteund, een libertaire denktank die zich inzet voor individuele vrijheden en beperkte overheidsinterventie. Daarnaast hebben ze bijgedragen aan het Mercatus Center aan de George Mason University, dat onderzoek doet naar marktgerichte oplossingen voor beleidsvraagstukken. Ook hebben ze het Ayn Rand Institute ondersteund, dat de verspreiding van Rand’s objectivistische filosofie bevordert. (Wikipedia)
• Politieke invloed: Via organisaties zoals Americans for Prosperity, mede opgericht door David Koch, hebben de broers grassroots-bewegingen en politieke campagnes gefinancierd die pleiten voor lagere belastingen, minder regelgeving en beperkte overheidsbemoeienis. Deze agenda’s resoneren sterk met de kapitalistische en individualistische idealen die Ayn Rand in haar werken propageerde. (Wikipedia)

Invloed van Ayn Rand

Hoewel Ayn Rand zelf geen directe banden had met deze organisaties, hebben haar ideeën een diepgaande invloed gehad op zowel de Heritage Foundation als de Koch-broers. Haar romans en filosofieën bieden een ideologisch kader dat de nadruk legt op individuele vrijheid, kapitalisme en een beperkte rol van de overheid. Deze principes zijn terug te vinden in de beleidsvoorstellen en initiatieven die door zowel de Heritage Foundation als de door de Koch-broers ondersteunde entiteiten worden gepromoot.

Samenvattend hebben de Heritage Foundation en de Koch-broers, geïnspireerd door de filosofieën van Ayn Rand, actief bijgedragen aan het vormgeven van het Amerikaanse politieke landschap door het bevorderen van kapitalistische en libertaire principes via financiële steun, beleidsbeïnvloeding en het oprichten van denktanks.

---

WRAP-UP: Hoe dan ook: Rand was zeer bruikbaar voor de machtigen!

Het zou goed kunnen dat Ayn Rand’s ideeën niet alleen vanuit haar eigen innerlijke strijd zijn ontstaan, maar dat ze ook doelbewust werden opgepikt en versterkt door machtige figuren die haar filosofie zagen als een nuttig instrument om hun eigen agenda’s te bevorderen. Rand was niet zomaar een denker; ze was een charismatische, compromisloze en gepassioneerde pleitbezorger van het ongebreidelde kapitalisme.

Dat maakte haar een ideale bondgenoot voor de elite in een tijd waarin de Koude Oorlog en de angst voor het communisme om een krachtig intellectueel tegenverhaal vroegen. Haar filosofie leverde precies dat: een morele rechtvaardiging voor egoïsme, vrije marktwerking en het afbouwen van sociale vangnetten.

Waarom was Ayn Rand zo bruikbaar voor de machtigen?

Ze gaf kapitalisme een heroïsche en morele glans

• Kapitalisme werd door veel mensen puur als een economisch systeem gezien, niet als een morele doctrine. Rand veranderde dat. Ze bracht een bijna religieuze toewijding aan de vrije markt en presenteerde ondernemers als heroïsche figuren die de wereld vooruit duwen.
• Voor machtige industriëlen en politieke leiders was dit een geschenk uit de hemel: niet alleen konden ze nu economische deregulering verdedigen, maar ze konden ook beweren dat ze de ware morele pioniers van de samenleving waren.

Ze was kwetsbaar, maar geloofde zelf in haar kracht

• Rand was een intellectuele vechter, maar ze was ook gevoelig voor vleierij.
• Machtige mensen die haar theorieën steunden, konden haar gebruiken zonder dat ze dat zelf doorhad. Ze dacht dat ze hen overtuigde, terwijl ze in werkelijkheid in een perfect geplande rol werd geduwd.
• Politici, zakenlieden en denktanks als de Heritage Foundation en later de Koch-broers gebruikten haar ideeën om een beleid van minimale overheid en maximale privatisering door te drukken.

Haar filosofie sloot perfect aan bij de belangen van neoliberale machthebbers

• Rand’s ideeën waren radicaal en onwrikbaar. Ze had een zero compromise mentaliteit, net zoals veel machtige mensen in de wereld van politiek en industrie.
• Haar verhaal Atlas Shrugged kon worden gelezen als een waarschuwing voor de gevolgen van regulering en overheidsbemoeienis: als de helden (de ondernemers) vertrekken, stort de wereld in. Dit werd een ideologisch manifest voor het Reaganisme en het Thatcherisme.

Een ideologische dekmantel voor economische belangen

• Rand’s filosofie legitimeerde deregulering, belastingverlagingen en de afbraak van sociale voorzieningen door te stellen dat deze structuren ‘parasiterend’ waren op de productieve klasse.
• Dit kwam goed uit voor grote bedrijven en superrijken: in plaats van hun winstgedreven beleid te verdedigen met “wij willen gewoon meer geld verdienen”, konden ze zeggen: “wij beschermen de vrijheid, wij verdedigen de makers tegen de collectivistische massa.”

---

Is Rand bewust gebruikt?

Het is aannemelijk dat Rand niet bewust werd gemanipuleerd, maar dat haar ideeën wel actief werden gepromoot door mensen met politieke en economische belangen. Ze geloofde waarschijnlijk oprecht dat haar filosofie de wereld zou redden, maar machtige spelers zagen haar als een ideaal vehikel om hun doelen te bereiken.

Mogelijk scenario:

• Rand schreef Atlas Shrugged uit persoonlijke overtuiging, maar haar netwerk in de Amerikaanse elite zag hoe bruikbaar haar boek was.
• Denk aan invloedrijke figuren zoals Henry Luce (Time Magazine), Alan Greenspan (latere Fed-voorzitter en Rand-volgeling) en diverse bankiers en industriëlen die haar op sleeptouw namen.
• Haar boeken en lezingen kregen steun, werden breed verspreid en omarmd door denktanks die neoliberale ideeën wilden pushen.

De Ultieme Ironie

Ayn Rand, de ultieme individualist, werd mogelijk zelf het instrument van een grotere politieke en economische beweging. Haar boeken hadden invloed omdat ze authentiek waren, maar ze werden groot omdat ze perfect in een machtig narratief pasten. En het feit dat Rand zichzelf als een onaantastbare denker beschouwde, maakte haar misschien juist vatbaarder voor subtiele manipulatie.

Conclusie: Wie gebruikte wie?

• Rand dacht dat zij de wereld overtuigde, maar mogelijk werd zij gebruikt als een ideologische vlaggendrager voor de elite.
• Machtige kringen zagen haar als een nuttig instrument om hun visie op kapitalisme en deregulering breed te verspreiden.
• Het effect was enorm: haar boeken gaven een morele rechtvaardiging voor het neoliberalisme, wat leidde tot een enorme verschuiving in economisch beleid – met alle gevolgen van dien.

Het is misschien wel het ultieme voorbeeld van hoe ideeën en machtsstructuren elkaar vinden: Rand had de harde filosofie, de elite had de middelen om die te verspreiden. Samen veranderden ze de loop van de geschiedenis.