Rudy's ruimte

We vervolgen de tour de Rand met het boek The Fountainhead of zoals de Nederlandse vertaling heet: De eeuwige bron. In dit boek draait het om een held die zijn rug recht houdt en gaat voor zijn principes. In dit geval heeft Rand gekozen voor de wereld van de architecten en gebouwen. Rand heeft haar bewondering voor New York en de imposante hoge gebouwen nooit onder stoelen of banken gestoken. Een skyscraper staat symbool voor de unieke scheppende kracht van de mens, het volgens Rand in dit geval symbool voor het genius van die ene ontwerper die het in zijn hoofd bedenkt en op papier uittekent. De hoofdpersoon, gemodelleerd naar stoere Hollywood-mannen, maalt niet om geld en status, zijn werk en zijn creatieve kracht staan op nummer 1. Dit scheppende werk gaat zelfs boven liefde of zijn eigen welbevinden. Hier zie je wellicht terug wat David Deida volgens mij ook vaker in zijn boeken herhaalt: de man heeft een missie, die gaat voor alles, ook voor zijn geliefde (ik ga dat hier niet verder uitwerken, zoek op Deida).

Rand heeft volgens mij zichzelf in deze roman geschreven als de ideale vrouwelijke hoofdpersoon Dominique. Een complexe (liefdes-) verhouding tussen de architect en Dominique is het gevolg. Een strijd van aantrekken en afstoten. Omdat Dominique weet dat Howard (de architect-cowboy) nooit 100 procent voor haar zal gaan (werk en missie gaan voor), kiest ze bewust voor een ‘verbinding’ met de mindere ruggegraat-loze architect Peter Keating (een looser die zich in allerlei bochten wringt om in het gevlei te komen, zelf geen sterke ideeën heeft, maar desondanks ‘succesvol’ is en veel geld verdient). Ze offert zich als het ware op voor het hogere scheppen van haar ideale man. Bovendien, zo weet ze ook zelf, stel dat Howard helemaal voor mij zou gaan, dan is meteen verdwenen wat ik zo in hem adoreer, namelijk dat compromisloze en heldhaftige van deze man. Als dat geen onmogelijke liefde is weet ik het ook niet meer.

Kernvragen voor mij zijn: waar komt die fascinatie voor dit type mannen vandaan? waar het idee van die onmogelijke liefde? hoezo is het de genialiteit van die ene man die de skyscraper mogelijk maakt (hoe zit met al die anonieme bouwvakkers?

Ik geef een neutrale samenvatting van het boek om daarna vanuit mijn eigen inkleuring (in wording, het eindigt met stellingen aan het einde van de reeks) de samenvatting nogmaals te geven.

NEUTRAAL

The Fountainhead (1943) beschrijft de strijd van architect Howard Roark tegen een maatschappij die conformisme boven originaliteit plaatst. Het boek dient als een portret van Ayn Rands concept van de ideale man, die leeft voor zijn eigen waarden en weigert zijn artistieke integriteit op te offeren.

Howard Roark en de Schepper

Het verhaal begint wanneer Howard Roark van de architectuuropleiding wordt gestuurd omdat hij weigert te bouwen in historische stijlen zoals de Renaissance of de Gotiek. Roark kiest ervoor om te werken voor Henry Cameron, een ooit briljante architect die nu in armoede leeft omdat hij eveneens weigerde compromissen te sluiten. Roark gelooft dat een gebouw een logische eenheid moet vormen waarbij de vorm de functie volgt, een visie die hem gedurende het grootste deel van het boek in anonimiteit en armoede houdt.

Peter Keating en de Second-hander

In schril contrast met Roark staat Peter Keating, een studiegenoot die carrière maakt door vleiend en manipulatief gedrag. Keating stijgt snel tot de top van de architectuurwereld door het werk van anderen te gebruiken en zich aan te passen aan de publieke opinie. Hij wordt de representant van wat Rand de ‘second-hander’ noemt: iemand die zijn eigenwaarde ontleent aan de goedkeuring van anderen in plaats van aan eigen prestaties.

Dominique Francon en Ellsworth Toohey

• Dominique Francon: De dochter van een beroemde architect die Roark bewondert om zijn genialiteit, maar uit een cynisch soort idealisme probeert hem te vernietigen om hem te sparen voor de wreedheid van de wereld. Ze trouwt uiteindelijk met Keating en later met krantenmagnaat Gail Wynand als een daad van zelfkastijding.
• Ellsworth Toohey: Een invloedrijke criticus en de intellectuele antagonist van het verhaal. Toohey predikt altruïsme en collectieve eenheid, maar zijn werkelijke doel is het verkrijgen van macht door het vernietigen van individuele uitmuntendheid en het verheerlijken van middelmatigheid.

Het Cortlandt-project en de ontknoping

Het conflict bereikt een hoogtepunt bij het project Cortlandt Homes, een sociale woningbouwopdracht die Keating niet kan voltooien. Roark ontwerpt het gebouw in het geheim voor Keating onder de strikte voorwaarde dat het precies volgens zijn plan wordt gebouwd. Wanneer bureaucraten het ontwerp toch aanpassen, blaast Roark het gebouw op.

Tijdens de rechtszaak verdedigt Roark zichzelf met een toespraak over de rechten van de schepper en de morele basis van het individualisme. Hij wordt vrijgesproken door de jury. Het boek eindigt met de bouw van het Wynand Building, de hoogste wolkenkrabber van New York, waarbij Roark bovenop het voltooide frame staat als symbool van zijn uiteindelijke overwinning.

MET EIGEN KLEURING

In The Fountainhead (De Eeuwige Bron) creëerde Ayn Rand een universum waarin zij de “fouten” van haar eigen werkelijkheid probeerde recht te zetten. Het boek is fundamenteel een portret van haar ideale man, de architect Howard Roark, die staat voor de onverzettelijke held die nooit buigt voor een systeem.

De Held: Howard Roark en het beeld van de Vader

Howard Roark is een genie dat liever in een granietgroeve werkt dan zijn artistieke integriteit opoffert aan de smaak van de massa. Dit personage is een directe reactie op Rands jeugdtrauma in Rusland: waar zij haar eigen vader, een succesvol apotheker, machteloos zag toekijken hoe zijn eigendom werd onteigend door het collectief, zou haar fictieve held Howard Roark nooit buigen. Roark belichaamt de stoere, dominante man die Rand bewonderde in stomme Hollywood-films; een “cowboy” in een modern jasje die de wereld naar zijn hand zet.

De Tegenstanders: Collectivisme en ‘Second-Handers’

Tegenover Roark staan de “second-handers”, mensen die hun waarde ontlenen aan de mening van anderen.

• Peter Keating is de succesvolle architect die titels en roem najaagt zonder eigen visie, gebaseerd op de ambitieuze maar lege mensen die Rand in Hollywood observeerde.
• Ellsworth Toohey is de ultieme schurk die altruïsme predikt om de onafhankelijke geest te breken, een personage dat voortkomt uit Rands diepe wantrouwen tegenover iedereen die beweert “voor het algemeen belang” te spreken.

De Vrouw: Dominique Francon en de paradox van de liefde

De heldin van het boek, Dominique Francon, is een corrected version van Rand zelf. Waar Rand leed onder een minderwaardigheidscomplex over haar eigen hoekige uiterlijk, is Dominique breekbaar, mooi en aristocratisch. De beruchte “verkrachtingsscène” in de groeve, waarin Roark Dominique dwingt tot overgave, weerspiegelt Rands eigen seksuele fantasieën over overgave aan een superieure man. Dit loopt vooruit op de stelling dat Rand intellectueel “man-worship” predikte, terwijl ze in de praktijk — zoals in haar huwelijk met de passieve Frank O’Connor — altijd de dominante leider was.

De Climax: Rechtzetten in Fictie

In de finale van het boek blaast Roark een woningbouwproject op omdat zijn ontwerp is verminkt door overheidsbureaucraten. Zijn vrijspraak in de rechtszaal is Rands manier om in fictie de overwinning van het individu te vieren, iets wat zij in de echte wereld na de Russische Revolutie nooit had gezien.

Vooruitblik op de komende stellingen

Hoewel The Fountainhead triomfantelijk eindigt, legt het succes van dit boek de basis voor de latere tragiek in Rands leven:

• Succes als valstrik: Het boek maakte haar tot een ideologisch manifest voor machthebbers en kapitalisten.
• De creatie van de kooi: Haar roem trok een groep jonge bewonderaars aan (“The Collective”). Dit leidde tot een gebrek aan zelfreflectie en de verwoestende affaire met Nathaniel Branden, waarbij ze haar eigen filosofie gebruikte om menselijke zwakheden te onderdrukken.
• Isolatie: Uiteindelijk zou de onverzoenlijkheid die ze in Roark zo bewonderde, ertoe leiden dat ze in de werkelijkheid iedereen uit haar leven verbande die niet aan haar onmogelijke standaarden voldeed.