Op 17 december 2013 was ik op bezoek bij Jos van Hezewijk. Jos en ik kennen elkaar al wat jaartjes. Ons beider roots liggen in het Brabantse Uden. Ditmaal was ik bij hem op bezoek om bij te praten en om het nieuwe boek ‘Geld is een middel’ te overhandigen. Zoals bij elk gesprek wat we hebben, komt er van alles langs waarvan wij beiden vinden dat we het eigenlijk zouden moeten opschrijven. ‘Jij doet toch iets met blogs’, zei Jos. ‘Klopt’, zei ik, ‘het stelt weinig voor zo’n site te starten met WordPress dus dat is het probleem niet’. Jos: ‘ik heb daar eigenlijk geen ervaring mee’. Rudy: ‘maar ik dus wel, en eigenlijk ben ik er positief over’. Jos: ‘ik kan me niet voorstellen dat je ooit inhoudelijke zinvolle reacties krijgt, dus waarom zou je alles op internet zetten?’ Rudy: ‘dat is interessant dat je dat zegt. Je hebt helemaal gelijk, af en toe krijg je best een reactie, maar een inhoudelijke wezenlijke discussie blijkt via blogs inderdaad een illusie. Althans, in de afgelopen 2-3 jaar en enkele honderden blogs verder, moet ik dit constateren. Maar guess what: dat is ook helemaal niet het punt. Jos: hoezo? wat dan wel? Rudy: mijn ervaring is dat je ofwel niks opschrijft ofwel wat krabbels in je schriftje zet. Als je met dezelfde moeite nu een blogje plaatst dan heeft dat allerlei voordelen. Om te beginnen: het is makkelijk terug te vinden en je creëert op deze manier dus je eigen archief. Maar misschien nog wel belangrijker: er ontstaat ook een verplichting op de achtergrond om wat meer discipline te betrachten. Je moet toch om de zoveel tijd iets toevoegen (van jezelf) en je moet toch iets meer op je woorden en taal letten. En het allerbelangrijkste voordeel in mijn ervaring: er ontstaat vanzelf een patroon, iets wat je vooraf niet had kunnen bedenken. Van het een komt het ander en na een tiental of een honderdtal blogs ontstaat een samenhangend verhaal. Ik heb schrijvers wel eens zoiets horen beweren: het verhaal gaat een eigen leven leiden, je hebt er geen controle meer over. Zoiets heb ik bij ‘slimmefinanciering’ en het boek dat spontaan is ontstaan, ook meegemaakt. Jos: goed dan, laten we het maar doen, als jij maar voor zorgt voor de techniek. En, oh ja, onze teksten moeten later wel exporteerbaar zijn en blijven, zodat we niet vastzitten aan WordPress. Rudy: okay, dat zal ik nog even checken. Ik begin gewoon te tikken. We schrijven er gewoon ieder op onze eigen wijze elke week een stukje bij en reageren op elkaars teksten. We zien wel waar het schip strandt. Het is sowieso leuk om te doen, dus wat hebben we te verliezen. Jos: maar we hebben het nog helemaal niet gehad over waar het dan over zou moeten gaan! Rudy: voor deze keer hebben we al genoeg tekst, dat is een mooi onderwerp voor de volgende blog. Maar een tipje van de sluier: Nederland als metropool. Rudy van Stratum

Dus besloten we een blog te starten, zie de introductie. Maar waarover dan? Jos is al een tijdje bezig onderzoek te doen naar de rijkdom van Nederland over de eeuwen heen. Jos is een machtsdenker en ik altijd op zoek naar waar de macht zit, wie de elites zijn en waar onze rijkdom vandaan komt. Er gaat dan ook een boek komen dat hij samen met Marcel Metze aan het schrijven is. Jos moet zelf in een ander blog maar eens in zijn woorden uitleggen waar het boek over gaat. Omdat hij al vaker aan ‘dat boek dat komen gaat’ heeft gerefereerd in onze gesprekken en ik het een beetje zat begin te worden, vraag ik: vertel me nu eens in een paar zinnen waar dat boek over gaat. Welnu: Nederland is helemaal niet zo rijk als de lijstjes ons altijd laten zien. Nu niet maar ook vroeger niet. We kijken naar de verkeerde dingen en rekenen onszelf rijk. En hoe dat zo? Nederland is een relatief klein land dat dicht bevolkt is. Met andere woorden: er is relatief weinig lege ruimte. En dat betekent dat je het ten opzichte van andere landen die veel ruimer zijn opgezet en dus veel meer lege ruimte hebben, het al snel goed doet. Nog weer anders: als je wilt weten hoe goed Nederland het doet, dan moet je Nederland niet als een land bekijken maar als een grote stad, als een metropool. Nederland dient voor een eerlijke vergelijking gezet te worden naast andere economische regio’s zoals bijvoorbeeld het Ruhr-gebied in Duitsland. Nou en? Op zich kwam dit me meteen als een interessante conclusie voor. Maar eigenlijk klonk het ook wel logisch. En ik dacht ook: ja, maar dat zal toch wel uitgebreid onderzocht zijn? En dergelijke alternatieve staatjes en overzichten zullen er toch ook al gewoon zijn? En dan nog: hoe je het ook meet, rijker of armer worden we er niet van, het is wat het is, alleen sta je dan optisch op een andere positie in een rijtje. Of voel je je dan ook minder rijk? En dan nog iets: stel eens dat dit inderdaad klopt, wat zouden dan de consequenties van zo’n (nieuw) inzicht zijn? Jos, je nieuwe boek zal toch niet alleen deze conclusie trekken? Er zal toch ook uitgebreid worden ingegaan op wat dit dan voor ons allen gaat betekenen? Wat moeten we anders gaan doen in de toekomst nu we dit weten? Beetje tot mijn verbazing blijkt het nog te verschijnen boek met name over de conclusie te gaan en dan uiteraard met veel achtergrondinformatie (interviews) en cijfers. Goed, wij zijn benieuwd. Vervolg Maar: Nederland als metropool dus. Wat betekent dat voor ons? Laten we het gewoon eens gaan verkennen. Wat zijn de feiten? Is er literatuur die hier al wat over meldt? Wat is de definitie van rijkdom of groei? Wat is de definitie van een land of van een metropool? Of van een regio? En waar komen we dan op uit? Hoe erg is zo’n conclusie? En wat betekent het als je zo’n conclusie tot in het extreme doortrekt? Laten we onszelf verrassen, kijken waar we uitkomen. Rudy van Stratum En voor de duidelijkheid: dit is wat ik van ons gesprek heb overgehouden. Misschien ziet Jos het toch weer anders. Dat horen we dan wel. We hebben besloten hier vrijuit te spreken en niet alles eerst af te stemmen. Misschien moeten we dus op eerdere conclusies terug komen, met schaamrood op de kaken een fout toegeven. Prima, dat is in mijn optiek het mooie van blogs, het is geen wetenschap, het is meer hardop denken en met elkaar in discussie gaan.

Dus de kern van de vorige blogs is: wij doen het in Nederland minder goed dan het lijkt omdat de vergelijking met andere regio’s/landen vaak mank gaat. Het is een discussie waard hoe je rijkdom (van een land, een regio etc) meet. We slaan die discussie voor nu even over en kijken naar het GDP per hoofd. Vervolgens kun je kijken naar het verschil in rijkdom tussen een land en een metropool. Ook over metropool moet je natuurlijk een uitspraak doen: wat is dat precies? Maar ook hier weer losjes: dat is een dichtbevolkte regio, meestal een enkele hele grote stad of enkele dicht op elkaar liggende grote steden. Ik laat het aan Jos over daar later nog specifieker in te worden. Verder beperk ik me voor nu tot de periode na 1950. Enerzijds omdat metropolen vanaf die tijd echt wereldwijd doorbreken door nieuwe technologische mogelijkheden (transport-efficiency, hygiëne-condities etc), anderzijds omdat de recente historie me meer boeit. Jos stelt op basis van achterliggend cijferwerk: metropolen zijn gemiddeld zo’n 40% rijker dan de bijbehorende landen. Overigens zie je dat metropolen een enorme range omvatten. Japan heeft hele grote metropolen (orde grootte 30 miljoen inwoners). Nederland en Duitsland relatief kleine metropolen (orde van grootte 0,5 miljoen). De VS zit daar zo’n beetje tussen in (orde grootte 10 miljoen). Vanuit deze insteek moet je dus ook kijken naar de ‘metropool-dichtheid’ van een land (het aandeel metropolen-oppervlakte op de totale oppervlakte). De gemiddelde metropool-dichtheid van landen is zo’n beetje 60%. Maar landen als Nederland en Japan zijn positieve uitschieters met respectievelijk 70% en 76%. In de VS is die dichtheid een stuk lager (veel dun bevolkt omringend land rondom de metropolen). Dan is dus de vraag: wat is zinnig met elkaar te vergelijken? Blijkbaar dus niet landen met landen zonder meer. Jos komt met een lijstje waarin ‘metropole gebieden’ van de Westerse wereld op een rijtje worden gezet waarin voor Nederland de regio Rotterdam-Amsterdam (‘Randstad’) figureert. Nederland komt met deze behandeling terecht ergens in de middenmoot op plek 71. Metropole gebieden als Parijs en Londen komen op deze lijst veel hoger uit en de Randstad eindigt zelfs nog 10 plekken achter Brussel. Rudy van Stratum

In de vorige drie blogs heb ik nog steeds niet veel meer gedaan dan samenvatten wat Jos me vertelt en mailt. Nu is het tijd voor een eerste reflectie. Ik laat het verhaal van Jos eens op me inwerken. Ik kan het wel volgen. Ik heb het voor mezelf in een mindmapje gezet en er wat vragen bij gezet. Logisch toch? Eigenlijk is de basisstelling van het betoog dat meer mensen op een kluitje leidt tot een hogere welvaart. Dat is (denk ik) vele malen aangetoond en heeft te maken met netwerkeffecten en minimale reisafstanden en maximale informatie invloeden. Ergo: een metropool is per definitie een hoge dichtheid aan mensen (kluitje) dus daar is de welvaart per inwoner (GDP) hoog. Dat is gewoon een logisch gevolg van de eerdere stelling. Vervolgens is een land in deze setting: metropolen + tussenliggend gebied (met een arbitraire grens eromheen). Dan is weer een logisch gevolg dat landen die een hoge metropool-dichtheid kennen relatief hoog scoren op rijkdom. Nederland heeft een hoge metropool-dichtheid (lees: weinig tussenliggend gebied) en dus scoort Nederland als land veel hoger dan Nederland als metropool. Dus wat in eerste instantie een schokkende conclusie leek, is bij nader inzien ook niet meer dan logica, uit het een volgt het ander. Vragen Nu komen de echte vragen. Hoe ontstaat een metropool eigenlijk en waar dankt het zijn grotere of kleinere omvang aan? Ook hier is veel over geschreven. Het heeft te maken met geografische ligging aan wegen, water etc, heeft te maken met klimaat en achterland, heeft te maken met opleiding bevolking, met historie, met ‘hysterese’ (toeval, als je er eenmaal bent dan ga je minder makkelijk terug, drukte trekt weer nieuwe mensen aan). En: het gaat misschien niet om een metropool sec maar om een logisch samenhangend economisch geheel of economisch cluster. Ook daar is veel over geschreven, je krijgt dan bekende economische regio’s als ‘de randstad’, ‘het ruhrgebied’ etc. Dus de kernvraag is in mijn ogen: moet je qua welvaart kijken naar Nederland als land (nee dus), naar Nederland als metropool (net zo willekeurig, want de grens is staatsrechtelijk en niet economisch) of naar een nader te bepalen economisch cluster. Op deze laatste overdenking heeft Jos al gereageerd. De grenzen van landen zijn niet zo willekeurig als het lijkt. De grenzen hebben te maken met macht en dat is uiteindelijk weer gefundeerd in economie. Hmm, daar zit wat in. Wat misschien arbitrair lijkt op het eerste gezicht is uiteindelijk ontstaan door een eeuwendurend spel van onderhandelingen en oorlogen en verdragen en dat is weer gebaseerd op macht en economie. Maar van tweeën een. Als de landsgrenzen ‘in the end’ toch een economisch fundament hebben dan mag je ook verdedigen dat Nederland als geheel in de lijstjes moet verschijnen. Je kunt dan wel alleen de Randstad nemen, maar de Randstad zonder omliggend gebied is dan blijkbaar geen echte losse economische eenheid? Of mis ik nu wat? Waar het om gaat is wat een logisch en continueerbaar geheel is in termen van economische bedrijvigheid. Je hebt in mijn ogen iets nodig als ‘economisch duurzaam cluster’. Samenvattend Dus de kernvragen zijn: 1. wat is een logisch samenhangend economisch cluster / hoe bepaal je dat? 2. hoe scoort ‘Nederland’ dan in een rij aan dat soort clusters? In ieder geval lager dan nu meestal het geval is. 3. en hoe komt dat dan? Nu wordt het pas interessant, want waarom is het ene cluster succesvoller dan het andere? Maar ik vermoed dat je dan op wat teleurstellingen stuit omdat veel daarvan niet beinvloedbaar is. De echte vraag hier weer achter is: in welke mate kun je dat positief of negatief sturen of beïnvloeden. En ‘in the end’: wat is het optimale cluster qua grootte/samenstelling/ligging? Rudy van Stratum Nu is het tijd even mijn mond te houden en Jos aan het woord te laten. Ben benieuwd naar zijn volgende blogs

Rudy, laat ik bij het begin beginnen. Ik vermoed dat mijn ontwikkeling over denken van metropolen een aardige lijn is. Bij mijn studie sociale geografie begon het al bij mij te dagen dat je Nederland misschien niet als land maar als een stadstaat kunt zien. Bij het onderdeel planologie heb ik al enige malen betoogd dat de consequentie is dat Nederland heel anders gepland zou kunnen worden. Voor toen bedacht ik dat een spoorlijn van Eindhoven naar Amsterdam eerder een metro- of tramlijn is naar een buitenwijk. Daarvoor zouden we hard staan te juichen. Maar nu zien we het als een verstoring van het platteland. In mijn studie heb ik daar verder niet veel mee gedaan. Bij mijn eerste boek liet ik me in een interview met een Amerikaanse televisiezender een paar keer Nederland als stadsstaat ontvallen. De volgende dag belde de Rijksvoorlichtingsdienst met het verzoek of ik dat niet meer wilde doen, want daarmee ondermijnde ik de onderhandelingspositie van Nederland. Toen hadden ze nog gelijk, denk ik. We konden toen nog voor landje spelen en het zal waarschijnlijk meer opgeleverd hebben dan het kostte. Mogelijk was het voor de bevolking al niet meer rendabel. De elite leverde het natuurlijk wel aardige baantjes op. Ook binnenlands realiseerde ik me dat het aan de top veel baantjes opleverde dat landje spelen, hoewel een land als de VS meer ambtenaren per hoofd van de bevolking heeft, maar niet veel meer topfuncties. Voor mijn beleving leefde ik overigens al lang in een metropool / stadstaat en leef in Uden in een buitenwijk van de Randstad. Zo gebeurde het dat ik contact had met enige Amerikanen, die mij vroegen waar ik woonde. Ik zei zonder blikken of blozen dat ik in een buitenwijk van Amsterdam woonde, omdat dat de enige stad is die zij in Nederland kennen. Vervolgens vroegen ze mij hoe lang ik er over deed om in het centrum te komen. Op mijn antwoord dat dat ongeveer anderhalf uur duurde, reageerden zij dat ik dan in een heel goede wijk woonde. Toen ik nader op deze opmerking in ging, bleek dat ze daarmee peilden hoe welvarend ik was. En rijke Amerikanen zorgen er voor dat ze buiten het centrum wonen. Hoe meer in het centrum hoe armer sloebers. In het centrum hebben de rijksten dan nog appartementen. Aangezien er af en toe Amsterdammers naar mij in Uden moesten komen en dan verzuchtten dat ze helemaal naar de provincie moesten reizen, bedacht ik dat deze lieden eigenlijk heel dorps zijn. Om ze op te naaien vertelde ik dan het voorgaande verhaal van de Amerikanen, wat hen danig in de war bracht. Vervolgens mocht ik dan graag vragen waar ze woonden. Vol trots werd dan vermeld dat dat in Oud-Zuid was. Hierop werd de verwarring nog groter als ik hen toevoegde dat ze dit echt niet aan Amerikanen moesten vertellen, want die zouden concluderen dat ze in een looser wijk leefden. Hoewel Rudy het liever bij het heden houdt, moet ik zeggen dat ik me pas de volledige betekenis van het concept Nederland metropool realiseerde, toen ik begon aan het boek over geld, status en macht door de eeuwen heen. In dit boek hebben we niet de ruimte om het concept uit te werken, zodat ik het geweldig leuk vind om dit concept in dit blog en een later essay / boek nader onder de loep te nemen. Volgende keer zal ik dus mijn ontdekkingen en ontwikkeling bij het bestuderen van de historie op schrift stellen.

Jos voegt in zijn eerste (proficiat!) blog een paar interessante stellingen aan de discussie toe.

• Nederland wordt min of meer bewust als land (in tegenstelling tot stadstaat) in stand gehouden door partijen en personen die daar belang bij hebben. Zijn tik op de vingers van de rijksvoorlichtingsdienst getuigt daar van. Er zijn vele baantjes extra te vergeven als je een land bent en je mag bij andere gremia aan tafel schuiven. Dat kan voordelen hebben en dat kan nadelen hebben, want, zo vraagt Jos zich af, het optimale punt in termen van welvaart is voor delen van de bevolking wellicht ruim gepasseerd. Zo legt Jos een koppeling tussen metropool en elite (zijn eigenlijk onderzoeksdomein).
• Interessant: hoe zou Nederland er nu uitzien als er lang geleden anders was gedacht en gepland? Dus anders gegroeid als er van meet af aan was gehandeld als ware Nederland een stadstaat geweest? Daar had ik nog niet zo bij stilgestaan, ik dacht dat Nederland min of meer is ontstaan door allerlei krachten die je niet in de hand hebt, door toeval door de ligging aan een haven etc. Maar je zou ook kunnen stellen: daar zit een bewuste planningscomponent in, en ik denk dat hij daar een punt heeft. En om een gegeven moment gaat het ook een eigen leven leiden. Dan hadden we nu inderdaad een tramlijn of ondergrondse gehad van Uden naar Amsterdam en had Uden een nog hoger landelijk aanzien genoten …

Rudy van Stratum

Beste Rudy, hartelijk dank voor je lovende woorden en uitstekende samenvatting. (Mag wel wat kritischer) Ik zal eerst bij jouw einde aansluiten. Helaas voor jou als oud-Udenaar denk ik dat als NL als metropool was gezien en gepland er nauwelijks verbindingen naar Uden zouden zijn en er minder mensen in Uden zouden wonen. In een metropool gaan de mensen aan de verbindingen wonen. Alleen in een land moeten er verbindingen komen van steden naar andere steden. Dat zou al een aanwinst voor NL als metropool zijn. Maar laat ik de draad van mijn eigen ontwikkeling weer oppakken. Ondanks dat we in het boek de geschiedenis aan de hand van thema’s door elkaar husselen met de achterliggende gedachte dat er in principe weinig veranderd, was het toch handzamer voor onszelf om van het begin af aan te beginnen. (Ik geef toe een zwaktebod). Zeg maar in het jaar 0. Nog even een toevoeging tot het jaar 0. Stedenvorming begon – 3.000 (voor Christus dus) bij de Indus, waar het – 1.500 uitwaaierde naar China en bij Mesopotanië en Egypte., waar het ook vanaf 1.500 uitwaaierde naar Europa. Dus niet overal waar gunstige plekken waren, ontstond iets groots. We springen nu over naar het jaar 0. Nu wist ik al het een en ander van de geschiedenis tot 1500, omdat ik ben afgestudeerd op minderheidselites in het Midden-Oosten en dan heb je het vooral over de hoogtijdagen van de Midden-Oosten en Azië. Welnu tot 1500 draaide het vooral om Azië en Midden-Oosten met een uitloper naar Rome en Byzantium, later naar Noord-Italië en Spanje (de andere zijde van de Middellandse Zee dus. Het was ook duidelijk dat je de rijkdom kon afmeten aan de grootte van de centrumsteden. Tot 1500 kon een stad in West-Europa niet groter worden dan 100.000 inwoners bij gebrek aan geld, techniek en kennis. In het Midden-Oosten en Azië tipten ze al van voor het jaar 0 aan de 500.000. Dus ik heb me gestort op de cijfertjes en onderstaande overzichtje in elkaar gebrouwen met behulp van cijfers van wijlen Maddison (www.ggdc.net/Maddison) en de Metropitan World Atlas. (Rudy wat vindt jij van die cijfertjes ?) (Zelf samengesteld uit Maddison + metropolen atlas)

	MACHT, RIJKDOM EN WELVAART 0 – 2006
15.10.10
http://www.ggdc.net/MADDISON/Historical_Statistics/BackgroundHistoricalStatistics_03-2010.pdf
*=metropool
		RIJKDOM			WELVAART tot 1850 ?
					tot 1850 ?
JAAR /	REGIO	GDP/CAP	JAAR	METROPOOL	INWONERS
werelddeel					duizend
Maddison			Atlas	50%
Jaar 0	regio	gdp/cap	100	metropool	inw.
AZIE	India	450
	Han China	466		Luoyang	420
				Suzhou	??
	Sri Lanka			Anuradhapura	130
	Pakistan			Peshawar	120
EUROPA	Romeinse / Italië	/ 809		Rome	450
	W.Europa	576
M.OOSTEN	M.Oosten	550		Damascus	175
	Egypt	600		Alexandria	250
	Iraq	500		Baghdad	250
	Turkey	550		Antioch	150
				Smyrna	90
	Tunisia			Carthago	100
Jaar 1000	regio	gdp/cap	1000	metropool	inw.
AZIE	India	450		Patan	100
	Song China	466		Kaifeng	400
				Hangzhou	1.000
?	Mongoolse
	Cambodia			Angkor	200
	Japan	425		Kyoto	175
M.OOSTEN	Islam	600
	Iraq	650		Baghdad	500
	Iran	650		Neyshabur	125
	Turkey	600		Istanbul	300
	Egypt	500		Cairo	135
	Spain	450		Cordova	450
	Saoudi Arabia			Al-Hasa	110
AFRIKA	Africa	425
EUROPA	W.Europa	427
?	Byzantijnse	???		Byzantium	??? 250
Jaar 1500	regio	gdp/cap	1500	metropool	inw.
AZIE	Ming China	600		Beijing	672
				Hangzhou	250
				Guangzhou	150
				Nanjing	147
	India	550		Vijayanagar	500
	Nepal			Gaur	200
	Japan*	500
M.OOSTEN	Ottomaanse	550
	Turkey	600		Istanbul	200
	Egypt	475		Cairo	400
EUROPA	W.Europa	772
	Italy	1.100		N.Italie	??? 400
	France	727		Paris	185
	Germany	688
*	Belgium*	875		Vlaanderen	?
*	Netherlands*	761

Italie en West-Europa lijken hoog te scoren in rijkdom, maar dan zetten we hieronder de bevolking erbij en dan zien we dat er appels met peren worden vergeleken. In Azie gaat het om heel veel meer mensen en veel grotere gebieden, waardoor de armoede buiten de stedelijke gebieden het gemiddelde sterk omlaag trekt. We zullen hier later op terugkomen, omdat deze cijfers van voor 1500 veel te speculatief en te beperkt zijn.

	MACHT, RIJKDOM EN WELVAART 0 – 2006
15.10.10
http://www.ggdc.net/MADDISON/Historical_Statistics/BackgroundHistoricalStatistics_03-2010.pdf
*=metropool
			MACHT	MACHT	RIJKDOM
				tot 1850 ?
JAAR /	REGIO	GDP	WORLD %	POPUL.	GDP/CAP
werelddeel		miljard	gdp	miljoen
Maddison
Jaar 0	regio	gdp	w%	pop.226	gdp/cap
AZIE	India	34	33	75	450
	Han China	27	26	59	466
	Sri Lanka
	Pakistan
EUROPA	Romeinse / Italië	22 / 6	22/ 6	30 ? / 8	809
	W.Europa	11	11	25	576
M.OOSTEN	M.Oosten	12 ?	12 ?	25 ?	550
	Egypt	3		4	600
	Iraq				500
	Turkey	4		8	550
	Tunisia
Jaar 1000	regio	gdp	w%	W.pop.267	gdp/cap
AZIE	India	34	29	75	450
	Song China	27	23	59	466
?	Mongoolse	37 ?	33 ?	69 ?
	Cambodia
	Japan	3		7	425
M.OOSTEN	Islam	22	19	30 ?	600
	Iraq	1		2	650
	Iran	3		5	650
	Turkey	4		7	600
	Egypt	3		5	500
	Spain	2		4	450
	Saoudi Arabia
AFRIKA	Africa	14	12	32	425
EUROPA	W.Europa		9	25	427
?	Byzantijnse				???
Jaar 1500	regio	gdp	w%	W.pop.438	gdp/cap
AZIE	Ming China	62	25	103	600
	India	61	25	110	550
	Nepal
	Japan*		8	15	500
M.OOSTEN	Ottomaanse	10	4	30 ?	550
	Turkey	4		6	600
	Egypt	2		4	475
EUROPA	W.Europa	44	18	57	772
	Italy	12		11	1.100
	France	11		15	727
	Germany	12		12	688
*	Belgium*	1,2		1,4	875
*	Netherlands*	0,7		0,9	761

Welvaart, welzijn en steden ontwikkelden zich in de middeleeuwen in West-Europa op de handelsstromen naar het Midden-Oosten, die we na de kruistochten langzamerhand in handen kregen, zodat we zelf verder konden ontwikkelen. Inmiddels hadden de Mongolen (het grootste rijk ooit) gedurende 10 eeuwen de handelsstromen vanuit China (wij hadden Azië nog niets te bieden) verder ontwikkeld naar Midden-Oosten, vanwaar wij het weer kregen. China en had de zeevaart naar de zuidpunt van Afrika ontwikkeld. Azië liep ongeveer anderhalve eeuw voor. Val van het westen door Ian Morris Inleiding p.28. In 1470 einde aan Chinese ontdekkingsreizen. p.29. Slechts 1½ eeuw achter. p.466. Kennis van China bereikte wel Osmanen: gietijzer, buskruit, papier, tuigage, navigatie. p.528. In 17^e eeuw bereikte men weer glazen plafond: milieramp ontginningen + ontbossing. p.533. 17^e eeuw geweld + ziekte + ‘kolonialisering’ Demografie p.538. Afsluiting van steppe door China en Rusland in 17^e en 18^e eeuw, betekende ook kolonialisering van de Steppe, agrarisering en opkomst Rusland. Maar laten we het hier even bij laten. De moraal van het verhaal: het draait om te zitten op handelsstromen. En succes kon je tot 1500 afmeten aan de grootte van de steden. Er valt nog veel meer over te vertellen, maar dat zullen we in het vervolg doen aan de hand van de ontwikkelingen in NL. Vanaf 1500 zijn de cijfertjes en feiten een beetje meer zeker en gaat in NL gebeuren wat al eerder elders in de wereld plaats had. NL komt terecht in de vaart der volkeren. Ook als metropool.

Het ontstaan van steden Het is niet helemaal mijn vakgebied, dus even door de oogharen. Maar kijk ik met een economen-blik naar steden en hoe die zijn (kunnen zijn) ontstaan dan zou ik al volgt redeneren. Daar waar de natuurlijke hulpbronnen optimale condities bieden om te kunnen overleven zullen bevolkingsconcentraties ontstaan. Natuurlijke hulpbronnen zijn dan onder andere de bodemgesteldheid, de beschikbaarheid van drinkwater, het klimaat en zo verder. Historisch gezien zijn de steden daar ontstaan waar deze condities optimaal waren. In de boeken van Jared Diamond komen dit soort stellingen regelmatig terug. Je kunt er ook de econoom Malthus bijhalen. Elk gebied zal een populatie ‘afdwingen’ tot dat punt waarbij de omgeving en de hulpbronnen (voedselpotentie) het net niet meer uithoudt. Een beetje ‘elk aanbod schept zijn eigen vraag’. Heb je dus een mooie locatie dan volgt de populatie vanzelf wel. Ook in computersimulaties van de Malthus-hypothese (en biologen doen ook dergelijke dingen met de cycli van dieren met jagers en prooien) zie je dergelijke patronen mooi terug. Vervolgens ontstaat er dus een stad en dus ook handel. Handel betekent uitruil en dus ook transport. Het is dan niet zo moeilijk voor te stellen dat de verbindingen tussen de steden zelf ook weer nieuwe tussenlocaties uitlokken (stoppen, rusten, opslag etc). Dus de stelling dat steden (in 2e ronde!) ontstaan aan grote handelsroutes: helemaal prima. Natuurlijk speelt er nog wel meer: de strategische ligging aan rivieren, mondingen, delta’s, toeval, oorlogen etc. Vervolgens kan ik me ook voorstellen dat er zogenaamde pad-afhankelijkheden ontstaan. Als er eenmaal een concentratie aan bewoners op een locatie is dan lokt dan op zichzelf weer nieuwe bewoners en ontwikkelingen uit. Dat is precies het netwerkeffect van een stad. Vergelijk het met het qwerty-toetsenbord: achteraf had het misschien allemaal handiger gekund maar nu het er eenmaal zo is is er nauwelijks meer een weg terug. Verder, maar dat hadden we al geconstateerd, zijn steden een prima meetlat voor de welvaart of het economische kunnen van een regio of een land. Het is immers niet zo makkelijk om langdurig een grote hoeveelheid mensen in stand te houden. Daar heb je veel techniek en organisatievermogen voor nodig. Dus de stelling dat historisch bezien de ontwikkeling van de grote steden een mooi beeld geeft van hoe het is gelopen qua welvaart, rijkdom, techniek is ook helemaal in orde. Ik heb nog niet de gelegenheid gehad goed naar de cijfers en tabellen te kijken, dat komt nog wel. China en omstreken Ik heb destijds het boek van Morris ook gelezen. Helaas heb ik er toen geen aantekeningen bij gemaakt (kan ze in ieder geval niet vinden). Ik zal het boek er nog eens bijhalen een dezer dagen maar nu dus uit het hoofd en op herinnering. Morris betoogt dat alle grote vindingen zo’n beetje uit het ‘verre oosten’ (dat zijn natuurlijk onze woorden, voor henzelf was het juist erg dichtbij!). Laten we maar even zeggen: China en omstreken. Hij toont dat aan onder andere door de ontwikkeling van grote steden in kaart te brengen. Wat mij betreft overtuigend verhaal. Zijn stelling gaat nog verder, ook richting de toekomst. Eigenlijk zegt hij met zoveel woorden dat China historisch gezien altijd het leading continent is geweest. Van de verre oudheid tot nog maar enkele honderden jaren geleden. En naar het zich laat aanzien is dat nu ook weer het geval en zal dat de komende decennia alleen maar versterken. Omgekeerd: China heeft het een paar honderd jaar laten afweten, heeft even ziten pitten, niet zitten opletten. En in die tijd zijn de Europeanen met boten erop uitgetrokken en hebben de zaak leeg geroofd en daar ook nog wat welvaart aan ontleend. We moeten dus niet zozeer het succes van het moderne westen verklaren alswel de korte afwezigheid van China. Ook daar gaat Morris uitgebreid op in maar kan met niet meer zo goed herinneren waarom China even is weggezakt en niet over de wereldzeeën is getrokken (oorlogsdreiging in het achterland geloof ik, het culturele aspecten?). Dus .. Ontwikkeling steden is dus helder. Daarmee hebben we een indicatie van welvaart in de historie. Ontstaan ervan ligt eerder in Oosten dan in Westen. Allemaal prima. Maar wat ik me wél afvraag is: kun je de ontwikkeling (en grootte) van een stad sturen? Mijn stelling hierboven was een beetje: je krijgt de stad die je verdient, die je gebied en potentie toelaat. Wat er nu dus in Nederland te zien is is het resultaat van eeuwen ontwikkeling en het is wat het is. Als Amsterdam de potentie had gehad van Londen dan was het wel zo groot geweest als Londen. Maar dat is nu eenmaal niet zo. Dus Nederland is geen metropool want dan was het wel een metropool geweest. Dat Nederland een paar grote steden (relatief klein dus op wereldniveau) heeft met veel leeg gebied eromheen is economisch wel te verklaren (? denk ik). Dat dat vanuit belangen te lang (onnatuurlijk) in stand kan worden gehouden is dus maar de vraag. Een stadhouder kan vanuit zijn mooie baantje een booming city niet tegenhouden te groeien. Nederland zou wel dicht zijn gegroeid als het die potentie had gehad of heeft? Natuurlijk, ik snap ook wel, dat je met beleid tot op zekere hoogte kunt sturen. Wij mogen nu eenmaal niet zomaar overal bouwen. Maar als er grote druk vanuit de economie was geweest dan had het allang vol gestaan. Of je had zoiets gehad als in België. Wat meer uitgesmeerd over de lege gebieden maar desondanks geen steden zoals we die kennen van wereldniveau. Kortom: Nederland is geen metropool en daar zijn goede economisch-gegrafische redenen voor. Blijkbaar is een paar relatief grotere kluitjes op strategische plekken aan de zee en mondingen met wat achterland en wat verbindingen daartussen het economisch maximaal haalbare. Uden zou dus nooit een buitenwijk van Amsterdam kunnen zijn ondanks de relatief geringe afstand in termen van metropooldenken. Er is geen enkele economische reden om in Uden te gaan wonen als het in Amsterdam te doen is (wederom met die economische bril op). Rudy van Stratum

Nu wordt wel mijn lijn verstoord, maar let it be. Bovendien frot ik die er wel weer in. Het eerste punt dat Rudy stelde: steden ontstaan op gunstige locaties. De meeste geografen geloven daar niet in. Ten eerste omdat er vele steden zijn die helemaal niet zo gunstig liggen (Japan, Moskou, Cairo, enz.) of het zou moeten zijn dat na stichting door een of andere bobo het aantal bewoners inmiddels zo groot is dat het zelfstandige groei ontstaat. Daarmee zou bevolkingsdichtheid een belangrijke factor worden. Zeker na 1950, als goedkoop vele mensen (vooral kinderen) in leven gehouden kunnen worden ook in 3e wereld metropolen. Na 1950 komen Calcutta, Shanghai, Mumbai, Seoul, Mexico, Cairo en Manilla bij de grootste steden. Na 1950 zegt de grootte van de stad niet zo veel meer over de welvaart van een stad. Ten tweede is er twijfel over gunstige locaties, omdat er vele gunstige locaties zijn aan te wijzen, die het niet zijn geworden. Macht (en geld) lijkt daarbij een grote verstorende rol te spelen. En zo komen de handelslijnen weer in beeld. Brugge was een soort New York (Nieuw Amsterdam), handelspost voor de Italianen voor hun handel met West- en Noord-Europa. Bovendien profiteerde Brugge van de opkomst van Frankrijk (Bourgondië). Het werd zelfs de hoofdstad. Toen de handelslijnen door de sterke opkomst van de islamieten vertroebeld werden, kwam het net als New York later op eigen benen te staan. Maar de opkomst van Frankrijk zorgde er ook weer voor dat Brugge te gronde ging. Daarbij speelde dat een vloed Brugge slechter bereikbaar maakte en Antwerpen beter. En  Antwerpen zou de grote metropool geworden zijn, als de Spanjaarden er geen stokje voor hadden gestoken. Opmerkelijk is ook dat vorsten juist een voorkeur hadden voor slechter liggende steden, zoals Brussel en Den Haag, maar ook Berlijn, Londen en Parijs. Het waren niet de steden van de grote transportlijnen en natuurlijke hulpbronnen, maar wel van de elite, macht en geld. Maakbaarheid of geopolitiek speelt dus toch wel een grote rol. Ook in het heden (denk maar weer aan Brussel en Washington). Dat is dus een van de kernpunten bij metropolenbeleid. Nog even het uitstapje naar China. Het was vooral  The eastern origins of western civilisation van John M. Hobson, waar Morris zich feitelijk op baseert. Hobson gaat overigens nog veel verder en beweert dat de hele verlichting uit China kwam. En was een van de eerste die wees op de belangrijke oost/west verbindingen door alle eeuwen. Deze zijn na 1850 uit ons geheugen weggevaagd door onze winstgevende Noord/Zuid verbindingen. Overigens dacht China dat ze aan hun eigen werelddeel genoeg hadden en hadden niet gerekend op een klein landje uit NW Europa, Engeland, dat om te groeien allerlei grote mogendheden (Frankrijk, Midden-Oosten) moest en kon voorbij varen. En zeker hadden ze niet gedacht dat Engeland in staat zou zijn om een superieure (ijzeren) vloot te kunnen bouwen. Macht is uiteindelijk uiteraard gebaseerd op geweld (Hutchinson) en niet op superieure cultuur. Dan het derde punt uit Rudy’s betoog: Nederland is geen grote metropool. Amsterdam niet, maar Nederland om de drommel wel, als je het tenminste als 1 metropool wil zien. Nederland als metropool kan zich met alle wereldsteden meten (met uitzondering van Tokyo-Yokohama (33 miljoen inwoners). En om dan weer stiekem terug te keren naar de 17e eeuw. Destijds was dat ook al. Holland (ik bedoel de Randstad met destijds 700.000 inwoners) kon zich meten met Beijing (ook al zo’n metropool, die niet gunstig ligt, maar uitverkoren door de vorst), Istanbul, Parijs, en Londen. Historicus Blockmans suggereert dat ook in zijn boek “Metropolen aan de Noordzee”, maar werkt dat niet uit. Ik wil dat in het vervolg wel verder gaan uitwerken met vooral oog op het heden. De conclusie is dus dat Uden wel degelijk een welvarende buitenwijk van de Randstad kan zijn, waar de winners wonen.

Nu weer verder met de geschiedenis. Blijkbaar is Rudy het eens met het voorgaande. Omstreeks 1500 ontstaan na Noord-Italië, Cordoba en Zuid-Duitsland ook metropolen aan de Noordzee. Gemeld wordt dat het te maken heeft met de uitbreiding van de handel van de Noord-Italianen naar het Noorden. Zelf willen ze niet verder gaan dan de Noordzee. En dat hoeft ook niet, want De Nederlanden verzorgen dat voor hen. Dus in eerste instantie speelt positie in handelsstromen een rol. Daar komt bij dat Parijs zich ontwikkeld tot de grote mogendheid. Ook Zuid-Duitsland wordt belangrijk, omdat de Alpenpassen geschikt worden gemaakt voor het grotere transport. En over het land ontstaan dus grote handelsstromen naar het Noorden. Vooral Antwerpen komt dan in beeld voor aansluiting op de zee. Techniek speelt ook een rol, want de boten worden verbeterd. De zee gaat een grotere rol spelen. Holland speelt nauwelijks een rol en wordt tot in de 17e eeuw aangeduid als Vlaanderen. De opkomst van Vlaanderen, Brabant en vervolgens Holland is ook niet zo vreemd, want is in de Duitse (en Italiaanse) traditie van stadstaten. Deze stadstaten zijn in eerste instantie zeer succesvol, omdat ze meer openstaan voor innovaties dan de door adellijke bovenklasse beperkte mogendheden. Bovendien zijn ze in staat door betere schepen om de mogendheden (Frankrijk, Spanje, Ottomanen) letterlijk te omzeilen en aan het rijke Azië te gaan leveren. China is door financiële speculatie met gedrukte bankbiljetten teruggegaan naar edelmetalen en dat is wat de Italianen met grote hoeveelheden als financiers van Spanje naar China exporteren. De Nederlanden (ja vanuit Duitsland gezien) en later vooral de Engelsen voegen daar de drugshandel aan toe (Ja van alle tijden). De Nederlanden wisten vooral als rafelrand van Europa het avontuurlijke deel van het Europese grootkapitaal aan zich te binden, doordat ze hier geen last hadden van hebberige vorsten. Integendeel het grootkapitaal had de regenten hier volledig in hun zak (zoals nu in Hong Kong en Singapore). Van de 20 rijksten in NL (17e eeuw) en ook in België (16e eeuw) was 80% buitenlands. Maar goed een belangrijk item voor NL metropool. Maar al snel nemen de grote mogendheden (Frankrijk, Engeland en Turkije) de innovaties over en macht weer in handen in de 17e eeuw. Overheid en macht zijn een steeds terugkerend aspect bij metropoolvorming. Een groter gecontroleerd achterland werpt zijn vruchten af. Parijs, Londen en Istanboel gaan richting 1 miljoen inwoners, terwijl  de metropolen aan de Noordzee op zijn best stagneren. Toch kun je aan deze voorstelling van zaken afdingen. NL en België zaten in 1700 aan bijna 5 miljoen inwoners. De meesten in de Zuidelijke Nederlanden. En je zou kunnen stellen dat dat was met 2 metropolen. De Randstad Holland had 700.000 inwoners (Amsterdam 200.000). Parijs (500.000 inwoners) had een achterland van 21 miljoen inwoners, Londen (600.000) van 8 miljoen. (China (Beijing 650.000) overigens 138 miljoen en India 165 miljoen; MO al vanaf jaar 0 30 miljoen (Istanbul 700.000); (W)Europa had zo’n (81) 100 miljoen inwoners). Maar in het verdeelde Duitsland 15 miljoen en je zou kunnen stellen dat dat het achterland was van NL en België. Niet helemaal uit de lucht gegrepen, want vanaf de 17e eeuw stikte het van de Duitsers in NL tot en met in de financiële top en de Koninklijke Familie. En dit zal zo blijven tot de eenwording van Duitsland. Dan droogt dat achterland op. Of liever gezegd worden de rollen omgedraaid en wordt NL de ZZP’er van Duitsland. Maar je kunt het beeld van 1700 ook weer verder kantelen. Als je heel Holland als 1 metropool neemt moet je ook steden als Parijs, Londen, Beijing en Istanbul vergroten met omliggende stedelijke agglomeratie. Dan gaan ze allemaal over het miljoen heen. Ook N. Italie ( van 1500 tot 1700 veruit rijkste) kunnen we als 1 metropool beschouwen. In de 18e eeuw stagneert de groei van de steden/metropolen, omdat de techniek/hygiëne niet meer kan verdragen. Pas de westerse industriële revolutie zal groei van de bevolking toestaan. Nog even een uitstapje naar Japan. Fascinerend is dat toen wij in de 17e eeuw handel dreven met Japan, leefden daar al 17 miljoen mensen op een bewoonbare oppervlakte vgl met NL. Dat was hier ondenkbaar. Nu 120 miljoen, maar daar komen we nog op terug. China stond in de 18e eeuw aan zijn top en op de top. Beijing ging als eerst stad ter wereld door de 1 miljoen inwoners, hetgeen toen nog een teken was van zeer grote welstand. We zijn nu in een handomdraai aangekomen in 1800.  Engeland, Rusland en Noord-Amerika komen in zicht. We zien dat er een lijn in zit: cultuur en steden waaieren uit naar de periferie. Daarom komen we op het bekende model van de blauwe banaan, ontwikkeld in Frankrijk. Daarin ziet men een ontwikkeling vanuit Italie naar Engeland. http://nl.wikipedia.org/wiki/Blauwe_Banaan (..) De Blauwe Banaan is een ruimtelijk concept dat zijn oorsprong vond in 1989 en ontwikkeld is door onder andere Roger Brunet van het Franse instituut RECLUS. Het schetst een multinationale Europese megalopolis, die verschillende metropolen uit verschillende (West-)Europese staten omvat. Grofweg begint de Blauwe Banaan bij de agglomeraties van Milaan en Turijn, en eindigt het bij de agglomeraties in de West-Midlands van Groot-Brittannië, met daartussen de agglomeraties van onder andere de Randstad, de Vlaamse Ruit en het Ruhrgebied. (..) Maar het is volgens mij genuanceerder: Tot 500 draait het om Rome en van 500 tot 1000 M. Duitsland (Franken), rond 900 vikingen, rond 1400 N. Duitsland (Hanze) tot 1500 om N. Italië en tot 1700 Spanje, van 1400 tot 1600 Z. Duitsland en tot 1800 om Frankrijk, tot 1900 om Engeland en daarna om USA. (Van 500 tot 1500 MO en tot 1800 China en India rijker) Economisch als estafette, want er waren natuurlijk wel contacten, maar ook met andere gebieden. Die golfbeweging geloof ik ook wel sterk in en dat heeft met macht te maken. Iedereen probeert een Europees rijk te stichten (eventueel met Midden-Oosten erbij). In navolging van Romeinen. Ik heb een paar artikelen die stellen dat Romeinse rijk niet opgehouden is. Via Karel de Grote en Byzantijnse rijk, Duitsland, Frankrijk, Engeland, VS doorgezet. (Achtergrond van blauwe banaan) Weer die estafette met tussendoor lage golven van decentralisatie. Maar iedere regio die een keer aan de top kwam viel nooit meer echt terug, maar bleef in het systeem. Het systeem netwerk werd wel steeds groter hierdoor. Bovendien bouwde het systeem voort op de vorige fases. Oorspronkelijk was er 1 kerngebied in India, 3 kerngebieden in China, 2 in MO. Deze hebben zich (grote volksverhuizing en Hunnen) volgens de lijnen van de markt en door bevolkingsgroei uitgebreid richting Europa en daarna N. Amerika. De uitbreidingen gingen ook steeds gepaard met immigraties. N. Amerika is er bijgekomen wegens de vestiging van Europeanen. Holland zal voorlopig nog in het systeem blijven zitten.  

Holland lijkt (evenals in heden) in 17e eeuw erg rijk. Maar de vergelijkingen lopen mank, want (evenals in heden) wordt feitelijk een metropool vergeleken met hele landen. Nu is mijn vuistregel dat metropool gemiddeld 2x zo rijk is dan achterland. Dus feitelijk moet je cijfers van Frankrijk, Italië, Duitsland, Engeland, enz. en zeker van China, India en USA minstens verdubbelen voor hun metropolen. Dan komen de metropolen van die landen in de 17e eeuw al minstens zo hoog als Holland en van N. Italië veel hoger dan Holland. Bovendien zal in landen als Frankrijk en Engeland de ongelijkheid nog veel groter zijn geweest. In ieder geval hadden ze in de 17e eeuw enige tientallen superrijken, die grotere vermogens hadden dan Hollands rijksten, die veelal niet eens echt Hollands waren, maar vluchtelingen, zoals de oligarchen in het Uk van heden. Van het heden hebben we wel enige cijfers over metropolen e.d. Holland blijkt dan een middenmotor te zijn geworden: demographia (db-gdp-metro.pdf) gross domestic product estimates: metropolitan regions   Rijkst GROSS DOMESTIC PRODUCT ESTIMATES: METROPOLITAN REGIONS Eerst krijg je 25 Amerikaanse metropolen, die rijker zijn in GDP/Capita en gecorrigeerd voor koopkracht. Dan krijg je Parijs. Dan weer Amerikaanse metropolen met metropolen uit andere Westerse landen. Zelfs Brussel scoort hoger. En op plaats 71 volgt de Randstad (Adam/Rdam). Let wel op dat sommige metropolitan areas erg klein zijn (1 miljoen), zodat de helft er wel uitgegooid kan worden. Maar Japanse metropool Tokyo-Yokohama is weer veel te groot genomen, wat een nadeel is. Maar de conclusie is toch wel dat NL in de middenmoot van de metropolitan aereas van de Westerse landen thuishoort. 26 France Paris 11.2 $42.7 1 (..) 41 Australia Perth 1.5 $39.8 5 42 United States Virginia Beach 1.6 $39.7 2 43 United States Salt Lake City 1.0 $39.2 2 44 Ireland Dublin 1.6 $38.9 1 44 United Kingdom London 13.9 $38.9 7 46 United States New Orleans 1.3 $38.8 2 46 Canada Calgary 1.1 $38.8 4 48 United States Buffalo 1.2 $38.7 2 49 United States Pittsburgh 2.4 $38.6 1 50 Germany Munich 6.1 $38.2 1 51 United States Oklahoma City 1.1 $38.0 2 52 United States Tampa-St. Petersburg 2.6 $37.8 1 53 Austria Vienna 2.2 $37.6 1 54 United States Miami 5.4 $37.2 1 55 United States Orlando 1.9 $36.9 2 56 Sweden Stockholm 2.2 $36.7 1 57 Italy Milan 7.4 $36.6 1 58 Germany Stuttgart 2.7 $36.4 1 59 United States San Antonio 1.9 $36.2 2 59 France Lyon 1.6 $36.2 1 59 Canada Ottawa-Gatineau 1.2 $36.2 4 62 Belgium Brussels 3.8 $35.0 1 62 Norway Oslo 1.7 $35.0 1 62 Australia Sydney 4.2 $35.0 1 65 Canada Toronto 4.7 $34.9 1 66 Finland Helsinki 1.8 $34.0 1 67 Germany Frankfurt 5.6 $33.6 1 68 Denmark Copenhagen 2.4 $33.5 1 69 Zurich Switzerland 2.5 $33.4 1 70 Rome Italy 3.7 $33.1 1 71 Netherlands Amsterdam-Rotterdam 7.5 $32.9 1 (..) 85 Japan Tokyo-Yokohama 34.2 $29.3 1

Hoofdlijnen – NL is feitelijk vanaf 1500 een stedelijke agglomeratie/metropool en onderdeel van een megalopolis.   Achterland – Het draait weliswaar om metropolen, maar een metropool moet achterland hebben, als arbeids- en afzetmarkt. Stedelijke agglomeraties/metropolen  zonder eigen achterland zoals Holland en Vlaanderen komen nooit ver. (Holland was niet bijzonder rijk/machtig  in de Gouden Eeuw, hoewel N. Duitsland toen  tijdelijk als achterland beschouwd kan worden, hoewel we met Oranje-Nassau al marionetten waren van Duitsland en Frankrijk). (N. Italië heeft wel altijd achterland gehad. Brugge in eerste instantie ook, namelijk Bourgondische rijk. Antwerpen had Holland en Duitsland als achterland, hoewel toen al de vraag is geweest of Antwerpen al niet de (taks)haven van Duitsland was. Augsburg en Neurenberg waren al een belangrijke metropool met uiteraard Zuid-Duitsland als achterland.)   Historie mondiaal Tot 1500 heb je stedelijke agglomeraties/metropolen  met inwonertallen tot 500.000 (Holland 250.000); daarboven ontstonden te veel dodelijke ziektes. Blockmans: p22.  Interessant kaartje met de opeenvolgende kerngebieden in de Nederlanden: -1. 8e-10e eeuw rond Luik -2. 11e-13e eeuw Atrecht-Brugge -3. 14e-15e eeuw komt daar Luik t/m Leiden en Kampen bij. -4. 16e eeuw Oostelijke deel valt weg. Na 1500 ontstaan stedelijke agglomeraties/metropolen  tot 2 miljoen (Holland 2 miljoen). Na 1850 ontstaan stedelijke agglomeraties/metropolen  van zo’n 10 miljoen (NL slechts 5 miljoen en Belgie 7 miljoen). Sterfte in steden groter dan op platteland tot 1800; peil en groei alleen door immigratie. Vanaf 1950 spelen ziektes nergens meer een grote rol in stedelijke gebieden, waardoor ook in arme regio’s zich grote metropolen kunnen ontwikkelen. De grootte van een stad/metropool zegt weinig meer over de welvaart. Tegenwoordig tel je pas mee met meer dan 50 miljoen inwoners (Steden nu zo’n 20 miljoen; NL 17 miljoen en Belgie 10 miljoen), megalopolis. Tegelijkertijd is een land niet meer genoeg als achterland, maar werelddeel nodig, hoewel dat voorheen ook wel was (Romeinse rijk, MO, China, India, Roomse rijk, Napoleon, UK, USA, Brazilie). Megalopolissen: Amerikaanse Oostkust; Amerikaanse Westkust; Chicago-Ottowa; Tokyo-Japan-Osaka (80 miljoen)( Taiheiyo Belt); Blauwe Banaan (90 miljoen), kern gebied EU, waar NL deel van uitmaakt; Rio- Braziliaanse Oostkust-Sao (zelf verzonnen); Cairo-MO-Teheran (zelf verzonnen); Parelrivierdelta (Honkong 50 miljoen); Chang Jiang Delta (Shanghay 100  miljoen); Peking (50 miljoen) (zelf verzonnen).;Nigeria (177 miljoen) (zelf verzonnen). De meeste stedelijke agglomeraties/metropolen /megalopolissen zijn niet dichter bevolkt dan Nederland met uitzondering van India. Bisschoppen zaten in metropolen. Volgens Tilly is het leger cruciaal, vandaar het belang van innovatie, grote gebied, veel mensen en een goede fiscus (overheid). Volgens Spufford zijn financiële centra belangrijk (maar die hangen weer af van andere zaken) met internationale bankiers. Lokale kapitaisten onbelangrijk. – Macht van steden/metropolen was dat (!!internationale kapitaal!!) kooplieden en financiers altijd konden dreigen met verplaatsing van hun kapitaal, dat zo belangrijk was voor die vorst / overheid.      

Nederland – NL is feitelijk vanaf 1500 een stedelijke agglomeratie/metropool en onderdeel van een megalopolis. – Nederland, maar ook in België, Duitsland en Italië is meer sprake van stedelijke agglomeraties dan van metropolen, omdat het een verzameling is van kleinere steden zonder 1 grote metropool. Deze hebben ook een historie van stadstaten. – Nederland heeft wat betreft macht/rijkdom altijd op het tweede niveau in de middenmoot gestaan. In de Gouden Eeuw moesten we vooral Parijs, maar ook Londen (en Madrid, Istanboel  Tokyo en Peking) en enkele grote Duitse steden voor laten gaan. Dit is nog steeds zo. Maar tegenwoordig zijn ook zowel de VS als geheel, maar ook 35 Amerikaanse staten rijker/machtiger. – Nederland en België zijn altijd tussenliggende stedelijke agglomeraties geweest zonder een totaal economisch pakket. Nederland: historie van energie, agrarisch en transport. In de Gouden Eeuw waren we een financieel toevluchtsoord aan de rand van het Roomse rijk. Dat zijn we in mindere mate nog steeds en daar heeft altijd alleen een financiële elite aan verdiend. Belangrijk voor Nederland is steeds om een grote stedelijke agglomeratie te blijven met aansluiting op het mondiale netwerk, omdat we een eigen achterland missen.   – Conclusies voor NL ??????????????

We zijn deze reeks blogs over ‘Nederland als metropool’ gestart vanuit de idee dat als je maar begint met schrijven er dan vanzelf wel een patroon ontstaat. Na zo’n 10 blogs begint het proces van schrijven wat te stokken en is het dus een goed moment eens te kijken waar we staan. Is er sprake van een patroon? Wat beweren we eigenlijk? Patroon En inderdaad: als ik zo alle blogs achter elkaar lees dan ontstaat er bij mij een patroon. Als ik het in 1 zin of stelling zou moeten samenvatten dan is dat: ‘Nederland moet zijn plek weten en ophouden met die grote mond, internationaal stellen we minder voor dan we zelf denken’ Deze stelling kan ik op een aantal manieren onderbouwen. Nou ja, onderbouwen is een groot woord, maar het zijn een aantal substellingen die ik in het patroon ontwaar. Substelling 1 Nederland moet zijn plek kennen, want historisch is het bijna vanzelf ontstaan (in the slipstream) vanuit de blauwe banaan gedachte. Het Romeinse Rijk is eigenlijk gewoon doorgegaan met expansie door naar het Noorden toe uit te breiden en van generatie op generatie voort te bouwen. Het gebied is uitgebreid tot aan delen van Groot Brittannië. Nederland is daar als het ware automatisch is meegegroeid. ‘Ze kwamen langs’ zeg maar. Dit is de historische component van ‘Nederland moet zijn plek kennen’. Substelling 2 Nederland moet zijn plek kennen, want in het samenspel van krachten is Nederland niet zozeer een eigen speler als wel een meesnoeper. Jos spreekt van rafelranden van het tafelkleed. Ik krijg daarmee associaties van kruimels die van het kleed vallen en door Nederland worden opgesnoept. Wij eten de restjes die overblijven van de grote strijd van de roofdieren. Wij zijn een soort aasgier die afwacht en/of profiteert van wat elders rondom ons gebeurt. Zo heeft Nederland een financieel hart gekregen door onze historische positie als toevluchtsoord voor de financiële elite (die dus elders zat van oorsprong, daar blijkbaar is verdreven, en zo in Nederland terecht is gekomen, daar blijven hangen etc). Substelling 3 Nederland moet zijn plek kennen, want is internationaal gezien vanuit een metropolen-bril niet meer dan een middenmotor. Wij staan niet ergens in de top 10 van welvarende staten (wat we zo graag denken van onszelf) maar als je goed kijkt bungelen we ergens in de staart van de top 100. Je zou ook kunnen zeggen: niet slecht voor een land dat een graantje mee probeert te pikken. Beter een goede aasgier dan een matig roofdier? Substelling 4 Nederland moet zijn plek kennen, want wij zijn geen echte innovator maar een handelsnatie. Wij zetten als het ware een kraampje op bij een oorlog die uitbreekt. Wij hebben niet zoveel met die oorlog te maken, die wordt uitgevochten tussen de grote jongens. Maar wij zijn wel zo slim om aan de kant te gaan zitten kijken en onze diensten op neutrale wijze aan te bieden. Oliebollen te koop! Als er een hoop peper en goud moet worden vervoerd dan zetten wij vanuit onze haventjes wel wat lijntjes op om de boel aan te voeren en weg te slepen. Dus zoals gezegd is daarmee de hoofdstelling die Jos in zijn hoofd had tijdens ons bewuste gesprek dat Nederland zijn grote bek moet houden. De andere hoofdstelling? Maar voor mezelf heb ik nog een les getrokken. Als econoom dacht ik (rather naïve) dat landen, metropolen, dichtheden ontstaan rondom ‘waar de kansen van nature liggen’. Dus zeg maar: waar water en brood is, tja, daar ontstaan steden, daar ontstaat handel en daar wordt men rijk en innovatief en zweept men elkaar op tot grote hoogtes. Nederland moet dan misschien wel zijn plek kennen, maar spreekt toch een aardig woordje mee als het om water en brood gaat. Maar ook hier heeft Jos mij aan het denken gezet. Mijn visie is een halfbakken economische marktwerkings fictie, er klinkt iets in van rechtvaardigheid en ‘de geschiedenis zal zijn loop hebben’. Jos is zoals gezegd een machtsdenker en laat (in mijn ogen) vrij overtuigend zien dat dit op zijn hoogst een halve waarheid is. Een land ontstaat daar waar de macht en de elite zit. Misschien vanuit een mooi uitzicht, of vanuit een toeval van factoren? Maar hoe dan ook, als ergens een kamp wordt opgezet van waaruit de instructies worden gegeven dan is het daar te doen. Daar ontstaan de regels, de baantjes en zo verder. Waar dat voedsel dan wordt geproduceerd is blijkbaar van minder groot belang. De elite van de macht zorgt er wel voor dat dat voedsel op de goede plek komt (in hun monden, wel te verstaan). En dat betekent een andere les voor Nederland. Nederland heeft daar misschien ook kansen gemist in de geschiedenis. Want, zoals gezegd, Nederland is een middenmotor. Terwijl Nederland wel degelijk een metropool had kunnen zijn of worden (is dat zo Jos?) als het daar op had gestuurd. Want ons gebied is geschikt voor een echte metropool met een mooi groot economisch achterland. Maar dan hadden we wel de stadstaatjes los moeten laten en Uden een buitenwijk moeten maken van de grote stad Nederland. Maar dat hebben we niet gedaan omdat we zo verzot waren op onze baantjes in de deelstadjes. Dus niet alleen zaten we met een oliebollen-kraam diensten te verlenen aan de oorlog van anderen, het waren ook nog eens allemaal kleine miezerige oliebollenkraampjes die elkaar een beetje halfzacht zaten te beconcurreren. We hebben verzuimd met één groot oliebollenoffensief te komen. We konden, zoals dat een tijdje geleden heette, niet over onze eigen schaduw heen springen. Droevig? Is dat niet om droevig van te worden? – We zijn een middenmotor. – We profiteren een beetje halfzacht van dingen die om ons heen gebeuren. – En doen dat niet eens goed, we gaan daar ook nog eens ruzie onderling over maken, alleen voor onze eigen miezerige baantjes. Dus Jos: klopt dit beeld? En wat is de les eigenlijk? Misschien is het ons noodlot? Hopen op de volgende oorlog en maar weer kruimels vegen? En dan misschien iets beter samenwerken om een vuist te kunnen maken? Of gewoon accepteren dat dat ons lot is? We hebben het toch niet slecht? Want als er geen richtlijn voor de toekomst uit komt: dan ontneem je ons alleen een illusie … Zo Jos, je kunt weer zeker 3 of 4 blogs vooruit! Rudy van Stratum    

Beste Rudy, Hartelijk dank voor de nieuwe input, hoewel ik graag meer kritische noten zou willen hebben. Het patroon wordt me weer helderder. Anders dan je stelt zijn we altijd wel een grote metropool of liever stedelijke agglomeratie geweest. 2 miljoen in de Gouden Eeuw was groot en 17 miljoen is ook tegenwoordig groot. Maar we missen achterland. Onze internationale handelaren wilden ook juist geen groot centrale natie, maar een belastingparadijsje, waarvan ze de autoriteiten konden beheersen, maar groot genoeg om voldoende bescherming te krijgen en om aangesloten te zijn op het wereldnetwerk. We waren een rafelrand van de Europese megapolis (blauwe banaan) en het verhaal hoeft niet zo droevig te zijn als we die positie maar weer kunnen bereiken, zoals we in de Gouden Eeuw deden: faciliteren van activiteiten, die grote mogendheden moeten laten liggen, omdat het bedreigend is voor de machtselites. Misschien zijn  we daar inmiddels te klein voor zijn en wordt die positie door Londen/Engeland  ingenomen (anti-EU, veilige financiële haven voor (Russische, Chinese, Indiase en Amerikaanse) rijkaards, die niet opgeslokt willen worden door vorsten. Zwitserland is ook al voor de bijl gegaan. We hadden ons ook niet het wereldwatertransport uit handen moeten laten nemen door Singapore en Denemarken. Misschien kunnen we dat nog terugdraaien. Een grote haven heb je niet zoveel aan, want die is ondergeschikt aan de grote reders. We hadden misschien een wereld luchtvaartmaatschappij kunnen faciliteren, maar daar heeft het Midden-Oosten zich op gestort en daar kunnen we financieel niet tegenop. Energieknooppunt is ook niet zo’n gek idee. Dat zijn we ook een tijd geweest (hout, kolen, olie) En we hebben ook kansen als digitaal knooppunt, want dat gunnen de grote mogendheden elkaar ook niet. En het is duidelijk dat de Googles , Apples, microsofts en Facebooks zich enigszins ongemakkelijk voelen met de grote invloed van de Amerikaanse overheid. Maar daar zullen we niet tegenop kunnen. Overigens is de overwegende dominantie van de VS een groot verschil met de Gouden Eeuw. Frankrijk was weliswaar de grootste mogendheid, maar werd in de tang gehouden door de Spanjaarden, Duitsers en Engelsen. Daarvan konden wij goed profiteren. Die konden we tegen elkaar uitspelen, zoals Rusland dat momenteel doet met VS, EU en China. Dat gaat niet meer lukken, want daar zijn we veel te klein voor. Van Duitsland moeten we het ook niet hebben. Met uitzondering van de Gouden Eeuw zijn we altijd een bijwagen van Duitsland geweest (we hadden geluk dat Engeland ons land niet aan de Duitsers gunden na Napoleon en Koning Willem I zo’n goede onderhandelaar was, anders waren we een Duitse deelstaat geweest.). Uit onderzoek blijkt dat we weliswaar wel de meeste handel met Duitsland hebben, maar de toegevoegde waarde is gering. Loopjongens van Duitsland. De handel op Engeland, België en de BRIC is veel waardevoller.  (Duitse dozen: Export naar UK, Bric en USA levert meer op dan naar Duitsland. 20.05.14 in FD door BuZa) We kunnen ons misschien beter meer aan de kant van de Engelsen scharen en/of een handelspost van de Amerikanen –wat we eigenlijk veelal al met succes doen. Je ziet ook dat we met succes aansluiting hebben met de Russen (energie).  Ik vrees, Rudy dat het toch een beetje een droevig verhaal is, we blijven kruimeldieven. Hoewel het eigenlijk veel droever is, als je denkt dat je bij de grote jongens hoort en iedereen je stiekem uitlacht.   Dit brengt me wel op het idee dat we wel meer geld kunnen verdienen door een minder grote broek aan te trekken. We kunnen heel veel onrendabel geld besparen door niet meer een land uit te hangen. Hong Kong (rafelrand China) of de Verenigde Arabische Emiraten (rafelrand Islamitische wereld) (VS kan eigenlijk ook nog wel een rafelrand gebruiken in de Caraïben; Antillen ?) zijn aardige voorbeelden. Niet proberen op ieder vlak met de wereldtop proberen mee te draaien. Niches zoeken. En als deze beeldvorming een beetje ingang vindt, dan worden vanzelf veel van die lokale en regionale oliebollenkraampjes gesloten. Niks gemeentes samenvoegen, gewoon gemeentes laten degraderen tot wijken, niks provincies fuseren, gewoon laten afglijden tot niks door natuurlijk verloop. En de centrale overheid wordt dan het stadsbestuur. De infrastructuur metropoliseren zou volgens mij ook veel geld kunnen besparen.  Omdat we ons vergelijken met (grote) landen moeten we heel veel voorzieningen treffen om aan bijvoorbeeld milieunormen te voldoen. Maar op metropool/stedelijke agglomeratieniveau zijn we waarschijnlijk zeer vooruitstrevend (steden zijn altijd viezer). En vooral aansluiten op het wereldnetwerk. (Wat dat betreft zouden we goed kunnen fuseren met België, dat met Brussel een uitstekende (en eeuwenoude) perfecte uitgangspositie heeft. Brussel zal overigens wel problemen geven.). Stimuleren dat mensen studeren elders op de wereld (hoeven we zelf die infra niet te onderhouden), meer coffeeshops, de wereldomroep reanimeren (en publieke omroepen sluiten), enz. enz. enz. Metropool Benelux als lucratieve rafelrand van Europa. (Uden in het centrum) Toch niet zo’n droevig verhaal.

T 3.7.14 China werkt aan stad met 130 mln. inwoners Hoofdstad Peking (momenteel 22 miljoen inwoners), havenstad Tianjin (13 miljoen inwoners) en de aangrenzende provincie Hebei samengevoegd. Grootste stad , ter wereld. Tokio (33 miljoen inwoners) en het eveneens Chinese Chongqing (31 miljoen), in het westen van het land grootste metropolen op aarde. Derde variant van de Yangtzerivierdelta en de Parelrivierdelta.