676 Waarom het bij fictie anders werkt (??)

In de vorige blog ging ik op zoek naar het format van het schrijven van een non-fictie-boek met behulp van ai. Daar kwam vrij spontaan regelmatig de phrase terug dat het met fictie anders en moeilijker is. Dat zou te maken hebben met feiten die gereconstrueerd moeten worden (te doen) versus een werkelijkheid die er (nog) niet is (fantasie, fictie) die geconstrueerd of verzonnen moet worden (lastig blijkbaar). Ik heb dat verschil tussen fictie en non-fictie in een tabel laten zetten, zie onder.

Daarna ging ik er nog eens over nadenken (het beroemde nachtje slapen) en dacht ik ‘wat een onzin’, ai kan ook al nieuwe muziek en hitjes schrijven, wat is het verschil eigenlijk? Gewoon een kwestie van wat vragen beantwoorden, en in je voorraad van oneindige voorbeelden keuzes maken en dat als sjabloon nemen. Ik zie het probleem niet op een dieper niveau. Ook zogenaamde creativiteit komt niet uit de lucht vallen en is tot op grote hoogte af te dwingen en voorspelbaar. Toen ik Claude mijn nieuwe vragen voorlegde sloeg hij om als een blad in de wind en zei dat hij zich vergist had en dat hij ook geen echte verschillen ziet. Nou moe! Zo verliest de kracht van ai flink aan waarde, ik krijg gewoon terug te horen wat ik er in stop. Ik laat daarom hieronder de nieuwe (geupdate) tabel zien. En nu kan Claude zelfs een beslisboom maken voor het maken van een ai-roman. Teleurstellen en stof om nog eens een extra nachtje over te slepen.

Feit blijft dat het AI vooralsnog niet lukt goede proza te schrijven, althans ik heb meerdere experimenten gedaan en het is echt belabberd wat er uitkomt. Dat zet de teller voor mij op twee als het gaat om waar het unieke menselijke nog bestaat in de wereld van ai: eerder hadden we de ‘handgemaakte’ systeemdiagrammen en nu het maken van een goedlopend origineel uitgewerkt fictie-verhaal.

Toch ben ik niet overtuigd. De schrijfstijl kun je kiezen op basis van veel boeken met een voorspelbaar ritme, toon en vorm. Dan kun je kiezen welk genre je wilt, horror, thriller, romance, dagboek, etc. Dan of je een lang of een kort verhaal wilt. Iets met een spanningsboog en mpc van welk type met een onverwachts einde. Dan de personen en welke rollen ze spelen. Er zijn veel boeken over de opbouw van fictie en romans, daar kun je uit putten. Dan ga je naar de hoofdstukken en kun je aangeven wat er moet gebeuren zoals ‘a ontmoet b in de supermarkt onverwachts en ze hebben dialoog over xyz’ en die werk je dan uit. Later kun je de volgorde aanpassen met fiches, zo schrijven veel auteurs zelf ook al, en jij als ai bewaakt de logica of de onverhulde nog te ontdekken waarheden of de clues of hangpunten etc. Ik zie het probleem niet. Is het echt anders dan met muziek en hits, dat gaat nu toch ook al als een speer met veel succes en zelfs onherkenbaarheid. Kortom, ik mis fundamentele bezwaren waarom een roman niet ook door ai op een correcte en fijne manier kan plaats vinden, nu of in de nabije toekomst.

Claude zegt dat het bij fictie anders werkt dan bij non-fictie

Dezelfde methode — een andere werkelijkheid

Waarom dit schrijfproces werkt voor non-fictie, en anders of niet voor een roman

reconstructie vs. constructie · anker vs. verbeelding · waarheid vs. coherentie
Non-fictie — werkt ✓
Roman — werkt anders ✗
Fase 0 — Aanleiding
Ervaring als materiaal

De werkelijkheid is het vertrekpunt. Wat er is gebeurd, wat je hebt gedacht, wat je hebt meegemaakt — dat is de grondstof.

werkelijkheid = anker
VS
Ervaring als trigger — niet als materiaal

De ervaring mag aanzetten, maar het eigenlijke materiaal moet worden uitgevonden. Dat is een fundamenteel ander startpunt — AI kan reflecteren op wat er is, niet op wat nog niet bestaat.

geen extern anker
Fase 1 — Referentieboek
Spiegel en tegenwicht

Het referentieboek heeft een blinde vlek die jij invult. Jouw positie (spiegelboek, correctie) geeft richting zonder dat je imitatie schrijft.

inhoud bestaat al
VS
Model leidt tot imitatie

Een roman als referentie nemen werkt anders: je neemt structuur over, maar de stem, de wereld en de personages moeten volledig van jou komen. Het creatieve gezag kan niet worden gedeeld.

gezag bij één hoofd
Fase 2 — AI als denkpartner
Hardop denken over wat er is

AI spiegelt, bevraagt en herschikt bestaand materiaal. De werkelijkheid corrigeert als AI ernaast zit.

waarheid als toetssteen
VS
Geen externe toetssteen

AI heeft geen toegang tot de interne logica van een wereld die jij nog aan het uitvinden bent. Als AI een suggestie doet, is er niets om die tegen af te toetsen behalve jouw eigen smaak — en die raakt zo verwaterd.

verwaterde stem
Fase 4 — Fiche-denken
Losse eenheden herschikken

Een betoog-eenheid betekent vrijwel hetzelfde op positie 12 als op positie 47. De volgorde verandert de nadruk, niet de inhoud.

betekenis stabiel
VS
Causaliteit breekt

Fiche 47 verplaatsen betekent dat een personage iets weet dat hij op dat punt nog niet kán weten. Spanning, karakter en causaliteit zijn onlosmakelijk verweven — herschikken scheurt de interne logica.

causaliteit breekt
Fase 5 — Structuur ontdekken
Titels herschikken werkt

De inhoud bestaat al. De volgorde is het enige variabele. AI kan titels optimaliseren omdat de fiches zelf een vaste betekenis hebben.

inhoud = vast · volgorde = variabel
VS
Kat bijt in eigen staart

Je kunt de volgorde van hoofdstuktitels niet optimaliseren als de hoofdstukken zelf nog geschreven moeten worden. Structuur veronderstelt inhoud — bij fictie bestaat die inhoud pas ná de schrijfdaad.

structuur vóór inhoud = onmogelijk
Fase 8 — Verdichten
Indikken zonder verlies

Een betoog is propositioneel: het gaat om wat er wordt beweerd. Samenvatten behoudt de kern — de bewering blijft intact.

kern is propositioneel
VS
Samenvatten vernietigt de waarde

Fictie is niet propositioneel — het gaat om hoe iets wordt gezegd: stem, ritme, suggestie, stilte. Samenvatten is precies datgene weggooien wat literaire waarde heeft. De vorm ís de inhoud.

vorm = inhoud

Het diepere onderscheid

Non-fictie
Criterium is waarheid. Bij elke twijfel over structuur of toon kun je terugvallen op wat er is — de werkelijkheid corrigeert.
Roman
Criterium is interne coherentie. De enige toetssteen is een wereld die jijzelf uitvindt. Die controle kan niet worden gedelegeerd.
Non-fictie
Is reconstructie. Je beschrijft niet wat je wist, maar wat je geleidelijk begreep. Het materiaal bestond al.
Roman
Is constructie. Je bouwt een wereld die nog niet bestaat. Dat vereist een architectuur die van één hoofd moet komen.

Wat wél kan bij fictie — maar anders

AI kan bij een roman nuttig zijn als gereedschap, niet als methode: een personage bevragen op consistentie, een scène laten reageren op een andere, een dialoog testen op toon. Maar dat is ad hoc hulp — geen overdraagbaar proces. De architectuur van een roman moet van één hoofd komen, en dat hoofd kan de verantwoordelijkheid niet iteratief uitbesteden. Reconstructie werkt met een spiegel. Constructie werkt vanuit een lege kamer.

Claude zegt nu na mijn vragen dat het toch wel kan met die fictie. Op mijn verzoek is er nog een tussenvorm opgevoerd die een mix is van fictie en non-fictie.

Drie vormen — herzien

Non-fictie · roman · historische essay-fictie — en wat AI er werkelijk mee kan

gecorrigeerde versie · twee niveaus van kwaliteit · eerlijker over AI
Kwaliteits­niveaus
Niveau 1 — correct & fijn: vakmanschap, codeerbaar, marktbaar
Niveau 2 — noodzakelijk: alleen díe zin kon op díe plek staan
Non-fictie reconstructie
Roman constructie
Essay-fictie hybride
Vertrekpunt & materiaal
Grondstof
Persoonlijke ervaring + reflectie. Werkelijkheid is materiaal én toetssteen.ervaring = materiaal
Genre, toon, structuur, personagetypes — codeerbare keuzes die vooraf gemaakt worden. De wereld wordt uitgevonden, maar via een systeem.codeerbaar
Jarenlange obsessie + toevallige kruising van dossiers. Historische feiten als geraamte, verbeelding in de tussenruimtes.obsessie + inval
Extern anker
Werkelijkheid corrigeert. Toets = waarheid.waarheid
Genre-conventies en structuurregels als extern kader. Geen werkelijkheidstoets, maar een verwachtingspatroon van de lezer.genre­verwachting
Historische feiten als plausibiliteitscheck. Toets = klopt dit met wat we weten?plausibiliteit
AI-inzet per fase
Genre & structuur­keuze
Niet van toepassing — vorm volgt uit inhoud en doelgroep.n.v.t.
AI kan genres analyseren, toonvoorbeelden kalibreren, spanningscurves toetsen. Sterk inzetbaar.sterk
AI kan helpen de historische toon consistent te houden. Partieel inzetbaar.partieel
Scène-opdrachten formuleren
Niet van toepassing — non-fictie werkt met betoog-eenheden, niet met scènes.n.v.t.
“A ontmoet B in de supermarkt, dialoog over X” — AI werkt deze scènes uit. Bruikbaar voor niveau 1. Stem en nuance blijven menselijk werk.niveau 1: sterk
Historische ontmoetingsscènes: AI checkt anachronismen en karakterconsistentie. Uitwerking vraagt menselijke stem.check + consistentie
Fiche-denken & herschikken
Betoog-eenheden zijn stabiel in betekenis — herschikken werkt goed.sterk
Scènes als fiches herschikken werkt — veel auteurs doen dit al. AI bewaakt causaliteit, clues, hangpunten en onthullingen.sterk
Perspectiefwisseling per personage als structuurprincipe. AI kan continuïteit per stem bewaken.continuïteit
Verdichten & redigeren
Betoog is propositioneel — indikken behoudt de kern. Sterk inzetbaar.sterk
Niveau 1: AI kan redigeren, herhaling opsporen, tempo bewaken. Niveau 2: stem en ritme blijven menselijk werk — samenvatten vernietigt juist de waarde.niveau 1: bruikbaar
Betoog-passages (analytische stem) kunnen worden ingdikt. Scènes en personagestemmen niet.gedeeltelijk
Kwaliteitsplafond
Niveau 1 — correct & fijn
Goed bereikbaar via de methode. Structuur + AI + eigen redigeerslag.bereikbaar
Volledig bereikbaar. Genre + structuurregels + scène-opdrachten + AI-bewaking = een leesbare, marktbare roman.volledig bereikbaar
Bereikbaar — historische plausibiliteit + consistente stemmen + goede spanningsboog.bereikbaar
Niveau 2 — noodzakelijk
Hangt af van de scherpte van de eigen visie en stem. AI vergroot het bereik, vervangt die stem niet.eigen stem beslissend
Open vraag — niet principieel onmogelijk voor AI, maar nog niet bereikt. Het gevoel dat alleen díe zin op díe plek kon staan ontstaat uit een specifieke spanning tussen binnenwereld en taal.open vraag
De vonk (toevallige kruising van obsessies) en de gevonden structuuroplossing (Casper als brug) zijn niet codeerbaar. Die komen van één hoofd onder druk.niet codeerbaar

Gecorrigeerde conclusie

Eerdere versie was te romantisch over het onderscheid fictie/non-fictie. Eerlijkere versie:
Non-fictie
De methode werkt het meest direct — werkelijkheid als anker maakt elke stap toetsbaar. AI is sterk inzetbaar in vrijwel alle fasen.
Roman
Niveau 1 is volledig bereikbaar via genre + structuur + scèneopdrachten + AI-bewaking. Niet principieel anders dan non-fictie — alleen een andere inzet. Niveau 2 is een open vraag, geen principieel bezwaar.
Essay-fictie
Eigen categorie: historische feiten als geraamte, verbeelding in de tussenruimtes. De vonk en de structuurvondst zijn niet codeerbaar — die komen van één hoofd onder druk van een opdracht.
Het werkelijke onderscheid zit niet tussen de vormen, maar tussen twee kwaliteitsniveaus die voor alle drie gelden. Vakmanschap is codeerbaar en schaalbaar. Het noodzakelijke — het gevoel dat alleen díe zin op díe plek kon staan — is dat vooralsnog niet. Of AI dat plafond ooit bereikt is een open vraag, geen argument tegen de methode.

Hier een beslisboom die een ai-prompt oplevert als output waarmee ai zelfstandig een stuk fictie (roman, kort verhaal etc) genereert. In de blog hierna zal ik eens testen wat dit oplevert, puur bij wijze van experiment, heb er niet veel vertrouwen in.

Romanontwerp — Beslisboom

Doorloop 12 stappen en ontvang een schrijfprofiel + AI-startopdracht

Voortgang
0 / 12
Previous Post Next Post
@media print { /* Verberg alle ongewenste onderdelen */ header, .site-header, nav, .main-navigation, .sidebar, .site-sidebar, aside, footer, .site-footer, .widget-area, .breadcrumbs, .post-meta, .related-posts, .comments-area, .print-hide { display: none !important; height: 0 !important; margin: 0 !important; padding: 0 !important; overflow: hidden !important; } /* Verberg ook bepaalde vaste*