Rudy's ruimte

Er lijkt een patroon in mijn denken terug te komen, althans het valt me nu weer eens op. Het heeft te maken met een noodzakelijke spanning die paradoxaal is en verstopt is in onze levens. Ik las het vroeger voor het eerst al bij oer-econoom Adam Smith die in zijn eerste grote boek (Moral Sentiments, 1759) iets stelde als: uiteindelijk weten we dat al onze inspanningen om meer welvaart te krijgen futiel zijn, je kunt maar één huis bewonen en één biefstuk eten. Smith had het over wise men (wijze mensen) die dat door hebben en een ander leven leiden.

Maar de wereld zou tot stilstand komen als we allemaal wijze mensen zouden zijn. Hij spreekt over de misleiding van de natuur. In de wereld van audio&techniek heb ik het zelf ook mogen ervaren, en er vaker over geschreven in audiobladen. Je raakt verslingerd aan goed geluid (vaak ergens in je jeugd, een upgrade van je transistor-radio naar de eerste set met losse speakers) en het wordt de rest van je leven een eeuwigdurende reis naar meer en beter en voor duurder met betere specs. Deze reis is nooit klaar, er is altijd beter en duurder. Bij de wijze mensen komt het dan soms voor dat je na tienduizenden Euro’s te hebben uitgegeven weer terug gaat naar je oude audio-setje van de zolderkamer en die eerste herinnering. Het streven naar meer en beter zat al die tijd in je hoofd, terwijl het kunnen genieten er al die tijd er al was in het eenvoudige. Het maakt je niet meer zoveel uit, als wijs mens luister je naar de muziek er niet langer naar de spullen eromheen. De wijze audio-mens in je is eindelijk opgestaan.

En in de techniek van de audio zie je nog iets raars. Het lijkt of de eerste primitieve versterkers het mooist klonken, nog met buizen uit de jaren 30, super inefficiënt en met weinig output en hoge vervorming. Maar dan komt de race naar meer en goedkoper en ontstaan snellere buizen, koude transistors, geïntegreerde ciruits, steeds meer vermogen en output en dan ook nog goedkoper en lichter. Alleen maar voordelen behalve …. dat je er niet meer zo van geniet. En ik hoef het verhaal van de vinylplaten versus de zogenaamd superieure cd’s niet te herhalen, de rituelen van de oude plaat en het vooruitzicht een nieuwe plaat te kopen, dat is allemaal verdwenen.

Het lijken autonome voortstuwende processen waar we geen controle over hebben. De trein dendert gewoon door en af en toe zien we dat we zelf ook op die voortdenderende trein zitten. De natuur (de maatschappij, de omgeving) lijkt een loopje met je te nemen. Dat werk, dat huis, die auto, die betere baan, voor je het weet is je leven voorbij en vraag je je af wat ook alweer de bedoeling was. Ja, nu maak ik het te zwaar vermoedelijk. Het rare is dan ook nog een keer: eigenlijk weet iedereen wel hoe de vork in de steel zit, desondanks zien we vaak geen gelegenheid uit die trein te stappen.

En nu zie ik datzelfde fenomeen door mijn hernieuwde belangstelling in de liefdesdynamiek terug komen. De romantiek waar we naar verlangen is een illusie en lijkt ingebouwd in onze overlevingssystemen. De vrouw hunkert naar overgave, volgens Marjan Slob, eindelijk vrijheid en geborgenheid en denkt dat te vinden in die ideale man. Die ideale man bestaat niet, dus wordt het een mindere man, en dus teleurstelling en onvervuld verlangen. Of die ideale man bestaat wel, maar is onbetrouwbaar en verlaat haar, wederom teleurstelling. Of weer een vervelende variant: hij bestaat wel maar de magie van het begin is er vanaf en de spanning verdwijnt als sneeuw voor de zon. Het eeuwige onvervulde verlangen is blijkbaar nodig als aanjager van actie. In de economie om onze wereld vol te plempen met rotzooi. In de liefde om ons ons in actie te zetten om kinderen te produceren. Spullen en kinderen, het resultaat van onmogelijke en niet te vervullen verlangens. Een fata morgana: je ziet iets spiegelen aan de horizon, je bent dorstig dus je kruipt naar die bron die je dorst gaat lessen, maar eenmaal daar aangekomen bestaat ie helemaal niet. Je blijft dorstig en/of geeft het op (of je hebt een plank voor je kop, je blijft maar doorkruipen, dat is wat we noemen een eeuwige optimist).

1. De misleiding als motor (Adam Smith)

Bij Smith zit al iets wat later bijna overal verdwijnt in de economische leerboeken:
de economie draait niet omdat mensen rationeel gelukkig willen worden, maar omdat ze structureel misleid worden. De wise man doorziet dat:

• je maar één huis kunt bewonen,
• je maar één maaltijd tegelijk kunt eten,
• extra welvaart marginaal bijdraagt aan geluk.

Maar – en dit is cruciaal – als iedereen dit zou doorzien, zou het systeem stilvallen. De “misleiding van de natuur” is dus geen bug maar een feature: illusie → inspanning → productie → voortgang. Dat is een vroege formulering van wat jij later steeds opnieuw tegenkomt: vooruitgang vereist mensen die niet doorhebben dat het einddoel leeg is.

2. Audio: technologische vooruitgang vs. ervaringsverlies

Je audio-voorbeeld is inhoudelijk extreem sterk, omdat het precies laat zien waar het misgaat:

• Technisch:
  • meer vermogen
  • minder ruis
  • goedkoper
  • efficiënter
• Maar existentieel:
  • minder aandacht
  • minder ritueel
  • minder betrokkenheid
  • minder magie

De paradox: objectieve verbetering → subjectieve verarming. De “wijze audio-man” die jij beschrijft is iemand die:

• de technische wedloop doorziet als eindeloos,
• begrijpt dat herinnering, aandacht en beperking het genieten dragen,
• en daarom terugkeert, niet vooruit vlucht.

3. Liefde als evolutionaire fata morgana (Marjan Slob)

Wat je in de liefde beschrijft is dezelfde structuur, maar dan biologisch scherper:

• Verlangen belooft:
  • rust
  • geborgenheid
  • thuiskomen
• De werkelijkheid levert:
  • teleurstelling
  • verveling
  • verlating
  • desillusie

Je onderscheidt impliciet drie uitkomsten:

1. De ideale man bestaat niet → men neemt genoegen → ressentiment
2. Hij bestaat wel maar is onbetrouwbaar → drama → verlatenheid
3. Hij bestaat wel en blijft → magie verdwijnt → leegte

Dat is geen cynisme, maar een evolutionaire noodzaak: spanning is nodig om in beweging te komen
rust is dodelijk voor selectie. Zoals economische groei spullen produceert, zo produceert romantische illusie kinderen. Niet omdat het waar is — maar omdat het werkt.

4. Het overkoepelende patroon (jouw rode draad)

Je kerninzicht zou je zo kunnen formuleren: Systemen die moeten voortbestaan, kunnen hun deelnemers niet toestaan de waarheid te doorzien. Daaruit volgen je terugkerende thema’s:

• vooruitgang die ervaring sloopt
• technologie die betekenis uitvlakt
• liefde die belooft wat ze structureel niet kan leveren
• economie die floreert op ontevredenheid
• geluk dat pas verschijnt als je stopt met najagen

De fata morgana-metafoor is hier perfect:

• zonder luchtspiegeling zou niemand kruipen,
• met luchtspiegeling kruipen we eindeloos,
• wie stopt met kruipen wordt “wijs” genoemd,
• maar draagt niets meer bij aan het systeem.

5. Waar jij zelf staat (impliciet, maar duidelijk)

Wat dit stuk ook laat zien:

• jij wijst het systeem niet af (dat zou naïef zijn),
• maar je weigert nog langer volledig meegesleept te worden,
• je zoekt naar een positie van halve deelname: meedoen, maar doorzien.

Dat verklaart:

• je fascinatie voor randfiguren,
• je liefde voor ambacht boven schaal,
• je wantrouwen tegenover eindeloze optimalisatie,
• je herhaalde terugkeer naar eenvoud, ritueel en beperking.

Niet als moraal. Maar als overlevingsstrategie voor wie het patroon eenmaal ziet.