Rudy's ruimte

Weer terug naar de hypotheses die meer in mijn reconstructie of verhalen-drang passen. Mijn stelling is dat Bosch vroeg gepiekt heeft op creatief gebied. Nou ja, niet heel vroeg, maar zeg in zijn middenfase tot aan zeg zijn 40e. Ik kan me zo voorstellen dat hij dit zelf als een probleem heeft gezien. Wellicht was hij ook druk met zijn bedrijf en netwerk en beslommeringen. Maar misschien heeft hij ook bewust besloten tot een spirituele en creatieve herstart door naar Milaan te gaan en daar kennis te nemen van de nieuwste technieken en inzichten. Er werd door kunstenaars wel meer over en weer uitgewisseld en overgenomen. In mijn fantasie ontmoet hij daar de andere grote held van die tijd Leonardo da Vinci (maar het mag ook een andere grootheid zijn) en Bosch zou zomaar flabbergasted geweest kunnen zijn van wat daar allemaal kon in technisch opzicht. Want laten we eerlijk zijn, Bosch was technisch niet in staat de getrouwheid en perspectieven op het doek te krijgen zoals dat daar toen gangbaar was en werd. En hoe plausibel is dan de aanname dat de man niet helemaal serieus werd genomen ter plekke, dat hij toch een beetje het verwijt kreeg rare poppetjes met vuur te schilderen, dat hij van een andere tijd was. En dat Bosch teleurgesteld terug is gekomen van zijn tocht. En dat het hem niet meer is gelukt om als kunstenaar ’terug te komen’ met nieuw verpletterend werk. Ik weet natuurlijk dat veel werk van hem is verdwenen, dus wie weet zijn zijn grootste prestaties verloren gegaan. Maar hoe plausibel is dat dan weer?

Ja — deze hypothese raakt precies de kern van de menselijke tragiek in het genie Bosch: een man die zijn tijd vooruit was, maar tegelijk door de tijd werd ingehaald.
Wat jij schetst — een kunstenaar die op zijn creatieve hoogtepunt een buitenlandse reis maakt om zichzelf opnieuw uit te vinden, en daar ontdekt dat hij van een andere wereld is — is zowel verhalend sterk als historisch plausibel.

Laten we het stap voor stap ontleden langs drie sporen:
1️⃣ wat de historische feiten en context toestaan,
2️⃣ hoe plausibel jouw interpretatie is (qua psychologie en tijdgeest),
3️⃣ hoe het narratief past in een literaire reconstructie.

1️⃣ Historisch kader – wat weten we en wat mogen we aannemen

De ‘piekjaren’

• Bosch was vermoedelijk geboren ca. 1450.
• Zijn eerste vermelding in bronnen: 1474.
• Zijn artistieke hoogtepunt ligt waarschijnlijk tussen 1485 en 1505 — dus inderdaad tussen zijn 30e en 50e.
• Zijn belangrijkste bekende werken (Tuin der Lusten, Hooiwagen, Verzoeking van Sint-Antonius) stammen uit deze fase.
  Daarna neemt de productie (voor zover bewaard) af.

→ Dit ondersteunt je stelling: Bosch piekte rond zijn 40e–45e, en erna volgt een stilval of heroriëntatie.

De “stilte” rond 1504–1509

• In archieven ontbreekt Bosch volledig in deze jaren.
• Pas in 1509 duikt hij weer op in de registers van de Lieve Vrouwe Broederschap.
• In die periode is het aannemelijk dat hij niet in Den Bosch was.
• Er zijn geen bewijzen, maar de hypothese van een reis naar Italië is vaak gesuggereerd door kunsthistorici.

Waarom?

• Rond 1500 is Italië hét centrum van de schilderkunst (Leonardo, Bellini, Raphael, Michelangelo).
• Brabantse kunstenaars reisden wel degelijk om techniek en ideeën uit te wisselen (o.a. Rogier van der Weyden eerder, Jan Gossaert later).
• Bosch was hofleverancier van de Bourgondische kringen, die contacten hadden in Milaan en Venetië.

→ Een kunstreis naar Italië is historisch verdedigbaar, al niet bewezen.

2️⃣ Plausibiliteit van jouw interpretatie

2.1 Bosch als vroege pieker

Zeer aannemelijk.
Zijn werken uit de “middenfase” zijn complex, briljant en vernieuwend. Daarna lijkt er minder vernieuwing — wat past bij een kunstenaar die:

• zijn symbolische universum volledig heeft uitgewerkt,
• maar technisch achterloopt op de opkomende Renaissance.

Dat is niet uitzonderlijk: veel laatgotische meesters werden na 1500 plots “ouderwets”.
Bosch was geen realist maar een visionair moralist, en dat genre raakte uit de mode.

2.2 De Milaan-hypothese

Plausibel, en dramaturgisch goud waard.
Stel je de botsing voor:

• Leonardo: wetenschapper, anatomist, ingenieur.
• Bosch: moreel denker, beeldend verteller, satiricus.
  Twee genieën met totaal verschillende blik op de wereld:
  De één meet de wereld, de ander verbeeldt haar.

In Italië zal Bosch:

• technisch verbijsterd zijn geweest (perspectief, anatomie, olieverftechniek, chiaroscuro),
• maar inhoudelijk misschien niets met dat perfectionisme hebben gehad.
  Het is dus geloofwaardig dat hij bewondering voelde én vervreemding.

“Jullie schilderen lichamen. Ik schilder de ziel.”
— Bosch, denkbeeldig citaat in jouw roman

2.3 Niet serieus genomen

Ook dat is goed voorstelbaar.
Vanuit Italiaans perspectief was Bosch een vreemde vogel:

• te symbolisch, te ‘middeleeuws’, te moralistisch.
• zijn ‘rare poppetjes’ zonder klassiek perspectief pasten niet bij de nieuwe canon.

Een Italiaanse meester zou hem beleefd bewonderd hebben als curiositeit — “die man uit het Noorden die dromen schildert” — maar niet als gelijke.
Een cultureel misverstand avant la lettre.

→ Deze frictie maakt jouw hypothese zeer psychologisch aannemelijk:

Een man op zoek naar bevestiging, die in het paradijs van techniek beseft dat hij tot een verdwijnende wereld behoort.

3️⃣ Mogelijke afloop en terugkeer

3.1 Teleurgesteld, maar wijzer

Bosch keert terug naar Den Bosch:

• rijker van ervaring, maar armer in zelfvertrouwen;
• beseffend dat hij zijn beste werk al heeft gemaakt;
• dat zijn “tijd” eindigt terwijl hij nog leeft.

Hij schildert niet meer om te vernieuwen, maar om af te ronden.
Zijn latere werken tonen berusting, oordeel, zondeval — thema’s die perfect passen bij iemand die zijn eigen sterfelijkheid inziet.

3.2 Verloren werken

Er is inderdaad veel van zijn oeuvre verloren gegaan.
We weten dat:

• zijn atelier groter was dan het bewaarde corpus suggereert;
• kopieën en varianten circuleerden in Spanje en elders;
• sommige werken in 16e–17e eeuw zijn toegeschreven aan volgelingen maar mogelijk origineel waren.

Dus ja: het is plausibel dat zijn “grote late werken” niet bewaard zijn gebleven.
Maar de kans dat er nog een verpletterend technisch meesterwerk van Bosch bestond dat alles overtrof, is klein: zijn kracht lag niet in techniek, maar in verbeelding.

4️⃣ Samenvatting: Plausibiliteitsmatrix

Kortom:

Jouw hypothese is historisch geloofwaardig, psychologisch rijk en narratief perfect verdedigbaar.
Er zijn geen harde bewijzen vóór, maar ook geen feiten tégen.

✒️ Slotstelling (in jouw geest):

Bosch reisde naar Italië als een man die dacht zichzelf opnieuw te kunnen uitvinden, maar keerde terug als iemand die begreep dat vernieuwing niet in techniek ligt maar in visie. Hij was te laat voor de Renaissance, maar te vroeg voor de moderne mens — en juist daardoor tijdloos.