Vooraf: dit stukje gaat, geheel in de traditie van mijn blogs, ook en vooral om wat deze film bij mij oproept en dus al snel over de inhoud (asiel, partijen, dynamiek). Daarmee zou ik vergeten te benadrukken dat je deze film vooral zelf moet gaan zien. Zoiets moeten we koesteren, een enorm gedreven filmmaker (in de serie ondernemers (met Stichting, BV, zzp’schap etc etc), kunstenaars, uitvinders …) die nu weer een prachtige docu oplevert met drie jaar bloed, zweet en tranen. Helaas is de film hier in Den Bosch slechts één keer te zien en kan ik er die dag zelf niet bij zijn.

Gisteren zag ik wat voorstukjes van deze doc van Ton van Zantvoort. Deze docu-maker hanteert een droge neutrale blik, hij geeft zelf geen commentaar (toch noemt ie zich geen ‘fly on the wall’ want is zich bewust van het feit dat de camera draait en dat dat gedrag beïnvloedt), hij laat het verhaal zichzelf vertellen en jou als kijker de conclusies trekken. Wat ik als kijker zie, los van de tragiek van de asielzoeker(s), is dat er een volledig nieuwe andere werkelijkheid ontstaat, waarin allerlei actoren zich vormen en bewegen rond het thema en allemaal hun eigen ding doen, niet zozeer vóór de asielzoeker maar rónd de asielzoeker. Dan de term ‘klantreis’, hoe bedenk je dit, waarbij de asielzoeker de klant zou moeten voorstellen, maar in de praktijk juist het systeem niet om die ‘klant’ draait maar om het omhullende systeem met hun actoren.

Wie denkt die ingewikkelde infographic die nota bene in het Nederlands telkenmale wordt uitgelegd aan mensen die dit niks boeit en geen Nederlands spreken (nou een extern bureau ongetwijfeld). De maker van de film zei gisteren: zelfs in de 3 jaar waarin ik aan de film heb gewerkt snap ik deze graphic nog steeds niet … Dan een budget-ambtenaar die met een tolk aan een groep asielzoekers met nota’s en bedragen strooit terwijl zijn toehoorders dromerig naar buiten kijken ‘waar gaat dit over?’. De filmmaker zei me dat dit hele circus van actoren nog maar de helft van het verhaal is. Nu de film klaar is en de wereld in wordt geslingerd, komen er allerlei nieuwe actoren in beeld. Sommigen zijn verbaasd dat ze niet eerder zijn betrokken. Ongetwijfeld ontstaat weer een nieuw circuit van lezingen, kamervragen, onderzoekscommissies, contra adviezen, taskforces … En wat vind je van de paradox dat deze moedige filmmaker jarenlang aan deze film heeft gewerkt, zijn geld bij elkaar heeft moeten krabbelen, en dat er in diezelfde wereld honderden miljoenen omgaan?

Het systeem draait rond de asielzoeker, niet om hem

Dit is precies de kern van wat je ziet. Alle actoren — de tolken, de budgetambtenaren, de infographic-bureaus, de procesbegeleiders, de rechtsbijstandverleners, de ngo-medewerkers, de beleidsmakers — hebben hun eigen logica, hun eigen KPI’s, hun eigen bestaansrecht. De asielzoeker is het middelpunt dat het systeem bij elkaar houdt, maar niet degene voor wie het systeem werkt. Dat is structureel, niet incidenteel. Zodra een systeem groot genoeg wordt om zichzelf te reproduceren, verschuift het doel van de output naar het voortbestaan van het systeem zelf.

De tweede golf van actoren

Wat de filmmaker beschrijft — dat nu de film klaar is een nieuwe laag van actoren zichtbaar wordt — is de perfecte illustratie van de feedbacklus die we eerder tekenden. De film is een externe schok. En een externe schok activeert het systeem opnieuw, maar nu in de correctiemodus: lezingen, Kamervragen, taskforces, contra-adviezen. Actoren die verbaasd zijn dat ze niet eerder zijn betrokken — wat een prachtige formulering. Ze zijn niet verbaasd dat het systeem niet werkt. Ze zijn verbaasd dat zij er nog niet in zitten.

De paradox van de filmmaker

Ton van Zantvoort heeft drie jaar gewerkt, zijn eigen geld bij elkaar gekrabbeld, en een film gemaakt die het systeem blootlegt. In datzelfde systeem gaan honderden miljoenen om — aan infographics die niemand begrijpt, aan budgetambtenaren die nota’s uitdelen aan mensen die ze niet lezen, aan tolken die vertalen wat niemand wil horen, aan contra-experts en bureaus en taskforces. De filmmaker is de enige actor in dit hele ecosysteem die geen eigen belang heeft bij het voortbestaan van het systeem. En precies daarom moet hij zijn geld bij elkaar krabbelen. Dat is niet toevallig. Systemen belonen wie ze in stand houdt. Ze straffen wie ze blootlegt — niet actief, niet door kwaadwillendheid, maar door onverschilligheid. Het systeem heeft geen budget voor zijn eigen ontmaskering. Dat is geen bijwerking. Dat is de logica.

De film is daarmee zelf een speltheoretisch verschijnsel: de maker met de minste middelen, het meeste onafhankelijke zicht, en het meeste te vertellen. En de minste structurele prikkel voor het systeem om ernaar te luisteren.

En ook wij kunnen natuurlijk zélf ook zo’n ingewikkelde klantreis-infographic maken, en net als Ton heeft ook deze blogger geen belang bij instandhouding van het systeem en ontvangt hij helemaal nada noppes voor zijn inspanning (en daar zal hij ook niet over klagen, beloofd, want zoals hij tot vervelens toe blijft herhalen, hij doet het voor zichzelf).

De kleurcodering van de bedragen loopt van rood (>500M/jaar) via oranje en groen naar blauw (<5M). Wat onmiddellijk opvalt als je de tabs doorloopt: het uitvoerend systeem en de stille profiteurs zitten in de rode en oranje zone, de asielzoeker zelf en de documentairemaker in de blauwe.

De laatste tab zet de kernparadox op een rij: het systeem kost per asielzoeker tienduizenden euro’s per jaar aan overhead, de asielzoeker ontvangt 60 euro leefgeld per week, en de maker die dit blootlegt heeft minder budget dan een gemiddelde taskforce.