Rudy's ruimte

Dan een zijlijntje en afronding van de wandeling / reis / zoektocht naar de opkomst van het dominante Amerikaanse denken. Ooit had ik in mijn fantasie voor onze eigenste Prinske Bernhard een mooie rol toebedacht in het verleiden van Ayn Rand om haar grote roman ‘Atlas Shrugged’ te gaan schrijven. Natuurlijk is dat fictie, ze hebben elkaar nooit ontmoet. Maar het zou gekund hebben. Sterker nog, als ik zo de wandeling en reis nog eens terugkijk, dan vraag is nog maar een keer: het zou toch volstrekt logisch geweest zijn áls ze elkaar hadden ontmoet?

Kijk naar mijn eerdere fantasie over Rand en Bernard. Dan is mijn hypothese (met een knipoog, want feitelijk niet zo gebeurd) toch nog sterker dan ik al dacht? Ayn Rand loopt gelijk op met Samuelson, de ene wiskundig, de ander geromantiseerd via heldendom, beiden met een sterk eenduidig signaal, Amerika is de nieuwe wereldleider, de ideologie van de vrije markt, een verhaal wat de beweging van hierboven vanuit macht moet schragen. Ook Bernhard, zie na WOii niks meer om handen had, paste perfect in dit plaatje, hij zou daar zeker oren naar hebben gehad.

Ik wil nog een keer terug naar een analyse over prins Bernard die Rand nooit ontmoet heeft. Tel nog eens alles op, puur vanuit fictie en een mooi plausibel scenario. Ze leefden in dezelfde tijd, kwamen in dezelfde stad en wellicht kringen. Rand had iets in haar hoofd, de CIA en andere denktanks wisten waar ze mee bezig was. Dit hele verhaal is een push naar meer macht. Natuurlijk behalve films ook romans en andere laagdrempelige manieren in kaart brengen hoe we het volk nog een keer onder de neus kunnen wrijven hoe geweldig ons land is, ondernemers zijn onze helden, laat ze met rust, weg met die overheid. En ja Bernhard was bezig met die Bilderberg, dat doel was ook duidelijk, in Europa wat pionnen op strategische plekken zetten. Dan zou het toch helemaal niet gek zijn om Rand via de zijlijn aan te laten haken. Bernhard als charmeur en met prinselijke egards, Rand als gevoelig voor status en aandacht, laat haar een verhaal vertellen over haar project en gebruik de connectie om het verhaal subtiel de goede kant in de sturen. Ondernemers die zich terug trekken in een vallei en daarna stort de wereld in, en je laat iemand een speech van 80 pagina’s schrijven die zo door elke president uitgesproken kunnen worden.

De ontmoeting die niet plaatsvond — maar had kunnen plaatsvinden

Een fictief scenario in de geest van de wandeling

New York, najaar 1954

Het is een van die avonden in Manhattan waarop de stad zichzelf overstijgt. In het appartement van Barbara Branden aan de Upper East Side — de kring noemt zichzelf de Collectief, met de ironie die Rand zelf niet ziet — wordt gesproken over de definitieve vorm van het grote boek. Rand is er. Frank O’Connor zit in een hoek en zwijgt zoals hij altijd zwijgt. Nathaniel Branden spreekt met de intensiteit van iemand die zichzelf hoort denken.

Rand heeft het over de speech. Honderd pagina’s misschien. Tachtig. Alles wat er te zeggen valt over de moraal van het kapitalisme, de misdadigheid van de overheid, de heiligheid van de producerende mens — samengebracht in één ononderbroken betoog dat een radiouitzending vult, een nacht lang, terwijl de rest van de wereld stilstaat.

Niemand aan tafel weet dat er op datzelfde moment, in een suite van het Waldorf Astoria drie kilometer verderop, een Nederlander zit die heel andere redenen heeft om geïnteresseerd te zijn in precies dit soort betogen.

De connectie

Prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld is in New York voor gesprekken die niet in zijn officiële agenda staan. Hij heeft net — in mei van dat jaar, in het Hotel de Bilderberg in Oosterbeek — het eerste grote bijeenkomst geleid van wat zijn levensprestatie zal worden: een netwerk van Europese en Atlantische elites dat de naoorlogse consensus moet bewaken.

Bilderberg is zijn idee maar niet zijn concept. Het concept komt van Joseph Retinger, de Poolse avonturier en lifelong backroom-operator, en van Paul van Zeeland, de Belgische politicus, en er zit CIA-geld in via de American Committee for a United Europe. De architectuur is trans-Atlantisch: Europa’s politieke klasse in verbinding brengen met het Amerikaanse establishment, en ervoor zorgen dat de verbinding altijd in de goede richting staat.

Bernhard begrijpt de strategie intuïtief zonder hem volledig te overzien. Hij begrijpt mensen, macht en prestige. Hij begrijpt dat invloed niet via decreten werkt maar via kamers waar de juiste mensen met elkaar spreken terwijl de champagne wordt bijgeschonken.

Hij kent mensen bij de CIA — Frank Wisner, de chef van clandestiene operaties, is een van zijn contacten. Wisner’s afdeling financiert op dat moment tientallen culturele projecten: tijdschriften, tentoonstellingen, muziekfestivals, uitgeverijen. Alles wat de Sovjet-these weerlegt dat Amerika geen cultuur heeft. Het is de periode die Frances Stonor Saunders later zal beschrijven in Who Paid the Piper — de CIA als mecenas van de westerse cultuur.

En in die context — romans. Wie leest er beleidsnotities? Niemand. Wie leest er een verhaal over een held die de wereld redt door te weigeren mee te doen aan haar ondergang?

De introductie

Het loopt via iemand die beiden kennen. Misschien William F. Buckley Jr., die in 1955 het tijdschrift National Review opricht en al in contact staat met zowel Rand als de bredere conservatieve financierswereld. Misschien via de Foundation for Economic Education, het eerste grote libertarische denktank, waar Rand regelmatig spreekt. Misschien gewoon via de cocktailcircuits van de Upper East Side, waar een Europese prins met charmante manieren en een vliegbrevet altijd welkom is.

De introductie is terloops. Bernhard hoort dat er een Russisch-Amerikaanse romanschrijfster aan een groot boek werkt. Dat het gaat over ondernemers die zich terugtrekken uit de samenleving. Dat de samenleving dan instort. Dat er een speech in zit van tachtig pagina’s die elk bestaand politiek manifest overtreft in ambitie.

Hij is geïnteresseerd. Niet in de literatuur — Bernhard leest geen romans — maar in de structuur van het idee.

De avond zelf

Stel het zo voor: een diner, klein gezelschap, ergens in een appartement aan Park Avenue of in een van de clubs waar old money en new ideas samenkomen. Bernhard in uniform van het principe van de goede luisteraar: hij stelt vragen, hij bewondert, hij geeft de ander het gevoel de slimste in de kamer te zijn. Het is zijn grootste talent.

Rand is gevoelig voor precies dit. Ze is gewend aan bewondering maar niet aan de bewondering van mensen met werkelijke macht en status. De Collectief bewondert haar filosofie. Deze man vertegenwoordigt iets anders: de wereld zoals die werkelijk in elkaar zit, met zijn hiërarchieën en zijn paleizen en zijn connecties tot aan presidenten.

Ze vertelt over het boek. Over John Galt, de ingenieur die een motor uitvindt die energie uit de atmosfeer trekt en hem vervolgens vernietigt omdat de wereld hem niet verdient. Over de stakers — niet de arbeiders maar de denkers, de uitvinders, de ondernemers — die zich terugtrekken in een verborgen vallei totdat de parasitaire samenleving instort. Over de speech die alles samenvat: de morele rechtvaardiging van het kapitalisme als de enige ethisch verdedigbare samenlevingsvorm.

Bernhard luistert. Hij stelt de goede vragen. Niet wat wilt u zeggen maar voor wie schrijft u dit en wie moet dit lezen en hoe zorgt u dat het de mensen bereikt die er iets mee kunnen.

Rand is niet gewend aan die vragen. Ze schrijft voor de eeuwigheid, niet voor een doelgroep. Maar de vragen planten iets — een besef dat haar werk een functie kan vervullen die groter is dan literatuur.

Wat Bernhard ziet

Bernhard is geen ideoloog. Hij is een operator. En wat hij ziet in Rand’s project is instrumenteel bruikbaar op een manier die ze zelf niet volledig overziet.

Europa 1954 is een continent in herstel dat langzaam zijn zelfvertrouwen terugvindt. De vraag die Bernhard’s netwerk bezighoudt is hoe je dat zelfvertrouwen kanaliseert in de goede richting — Atlantisch, anti-communistisch, pro-markt — zonder dat het eruitziet als Amerikaanse propaganda.

Europese intellectuelen zijn allergisch voor Amerika’s culturele imperialisme. Ze lezen het onmiddellijk als plat en commercieel. Maar een Russische emigrante die het kapitalisme verdedigt vanuit existentiële filosofie — dat is een ander verhaal. Dat is getuigenis. Dat is iemand die het communisme van binnenuit heeft gezien en Amerika heeft gekozen met de overtuiging van de bekeerling.

Rand is geen propaganda. Ze is beter dan propaganda. Ze is kunst met een boodschap die samenvalt met de boodschap die het Atlantische project nodig heeft.

Het subtiele stuurwerk

Er wordt niets afgesproken. Dat is het punt.

Bernhard noemt een naam — een uitgever, een financier, iemand bij een denktank — die “geïnteresseerd zou zijn in haar werk.” Hij biedt geen geld aan. Hij biedt iets waardevollers: toegang. De suggestie dat haar boek niet alleen een roman is maar een cultureel project dat serieuze mensen serieus nemen.

Via Bilderberg-connecties stroomt er op de achtergrond aandacht naar Atlas Shrugged — niet als georchestreerde campagne maar als de organische verspreiding die plaatsvindt wanneer de juiste mensen het boek aanbevelen aan andere juiste mensen. Zakenlieden die het kopen voor hun managers. Politici die er citaten uit gebruiken. Tijdschriften in het Bilderberg-circuit die het bespreken.

Rand ervaart dit als erkenning — eindelijk neemt de wereld haar serieus. Ze begrijpt niet, of wil niet begrijpen, dat erkenning ook een functie kan hebben.

John Galt’s speech

In 1957 verschijnt Atlas Shrugged. John Galt onderbreekt alle radio- en televisie-uitzendingen ter wereld voor een speech van 57.000 woorden — in de roman drie uur, in werkelijkheid tachtig pagina’s klein gedrukt — die de meest uitgebreide verdediging van het laissez-faire kapitalisme is die ooit in fictievorm is geschreven.

Het is Rand’s meesterwerk en haar meest transparante moment tegelijk. De speech is geen literatuur meer — het is een manifest. Een president kan hem uitspreken. Een minister van Financiën kan hem citeren. Een denktank kan hem als programma gebruiken.

En dat gebeurt. Alan Greenspan, die Rand persoonlijk kent en haar filosofie onderschrijft, wordt voorzitter van de Federal Reserve en voert monetair beleid dat direct uit haar premises voortvloeit. Reagan’s speechwriters kennen het boek. De Heritage Foundation verspreidt het. De Cato Institute — gefinancierd door Charles Koch, die Atlas Shrugged als jonge man las en er zijn zakelijke filosofie op baseerde — promoot het systematisch.

Rand is dan al in het defensief, verwikkeld in de drama’s van de Collectief, vervreemd van iedereen die haar ooit nabij was. Ze ziet de instrumentalisering maar kan er niets aan doen — het boek is groter dan zij.

Bernhard’s glimlach

Als Bernhard Atlas Shrugged leest — als hij het leest, wat onzeker is — ziet hij waarschijnlijk precies wat er is gebeurd.

Een Russische emigrante heeft, vanuit haar eigen trauma en overtuiging, een cultureel product geschapen dat perfect past in het project dat hij en zijn netwerk bouwen. Ze heeft het gedaan zonder instructie, zonder betaling, zonder te weten dat ze een functie vervulde. Ze geloofde elke letter.

Dat is de meest elegante uitkomst denkbaar. Geen sporen. Geen complot. Geen kwetsbare keten van mensen die te veel weten. Alleen een vrouw die schreef wat ze geloofde, en een systeem dat zorgde dat het de juiste mensen bereikte.

Bernhard had in zijn leven veel bewondering voor mensen die resultaten leverden zonder dat je ze hoefde te vragen. Hij noemde dat klasse.

De wandeling, teruggedacht

Wanneer je dit verhaal vertelt op een wandeling door ‘s-Hertogenbosch of Uden op een zonnige namiddag in 2026, en je vriend knikt en zegt dat hij dit al dertig jaar probeert uit te leggen, dan is het verleidelijk te denken dat het verhaal nieuw is.

Maar Keynes wist het in 1919. De Gaulle wist het in 1963. Kennan wist het in 1947. Ze schreven het op in boeken die iedereen kan lezen.

Het grote project heeft nooit een geheim hoeven zijn. Het enige wat het nodig had was dat niemand de moeite nam de stukken naast elkaar te leggen.

Tot nu.