Rudy's ruimte

Van ondernemers naar artiesten, naar diepgedreven personen met een levenslange missie, naar grote ego’s. Toch hoor ik deze lieden vaak zeggen dat het niet om hen draait in dit leven, het is vaak een hoger doel, het team en de mensen om hen heen, waar zonder ze dit nooit hadden kunnen bereiken. Of nog sterker, maar dan zitten we in de categorie goeroes, dat het ego juist in de weg zit, het gaat niet om mij! Bij de ondernemers en hun nieuwjaar-speech (en op hun websites) zijn de mensen altijd hun belangrijkste kapitaal. Een cynisch econoom als ik zou bijna denken dat het wegcijferen van je ego zelf een ego-operatie 2.0 is.

Hoe zit het dan met de artiesten of ondernemers die voortdurend benadrukken dat het niet om hen gaat, dat het ego in de weg staat, kijk naar iemand als Osho en andere goeroes. Bij elke speech benadrukken ze ook dat ze niks hadden gekund zonder hun gezin en de medewerkers en het team (ja dat is ons grootste kapitaal).

De paradox: het ego dat zichzelf wegcijfert

Het wegcijferen van het ego is zelf een ego-operatie. En wel een bijzonder effectieve. Want wie zegt “het gaat niet om mij” trekt daarmee de aandacht naar zichzelf op een manier die de directe zelfpromotor nooit kan evenaren. Het is de meest verfijnde vorm van narcisme: het narcisme dat zichzelf verloochent en daardoor des te dieper binnendringt. Osho is het schoolvoorbeeld. Zijn hele systeem was gebouwd op de vernietiging van het ego van de volgeling — zodat er ruimte ontstond voor het ego van de meester. De leegte die meditatie creëert wordt gevuld door de aanwezigheid van de goeroe. Wie zegt “laat het ego los” schept daarmee de meest totale afhankelijkheid.

Het “wij”-vocabulaire als machtsinstrument

“Ons grootste kapitaal is het team” is een zin die je nooit hoort van iemand die dat werkelijk gelooft. Wie het team werkelijk als kapitaal beschouwt, laat het team meedelen in de winst, geeft het veto-recht, vertrekt als het team zegt dat hij moet vertrekken. Dat is zelden wat er gebeurt. De zin functioneert als sociale smeerolie en reputatiemanagement tegelijk. Ze maakt de spreker sympathiek, dempt de bedreiging die zijn dominantie oproept, en bindt de toehoorders emotioneel aan hem. Het is Machiavellisme in de beste verpakking: de machtige die zijn macht onzichtbaar maakt door nederigheid te performen. Je kunt het toetsen aan één vraag: wie neemt de beslissingen als het erop aankomt? Bijna altijd de persoon die zojuist zei dat het niet om hem gaat.

De varianten

Er zijn minstens drie versies van dit patroon, en ze verdienen elk een eigen diagnose.

De eerste is de bewuste manipulator. Osho wist precies wat hij deed. Het systeem van ego-ontkenning was een instrument van controle, gebouwd met precisie. Hij was een intelligent man die de psychologie van onderwerping begreep en er een imperium van bouwde. Dit is dark triad in zijn meest uitgewerkte vorm: Machiavellisme dat zichzelf verkleedt als verlossing.

De tweede is de oprechte gelovige. Steve Jobs geloofde werkelijk dat hij het universum een dienst bewees. Tim Cook was in zijn beleving niet een medewerker maar een instrument van de missie. Zijn hardheid was geen cynisme maar overtuiging. Dat maakt het psychologisch interessanter en moreel ambigu: de schade is even groot, de bewustzijn is kleiner.

De derde is de geconditioneerde spreker. De CEO die bij elke persconferentie zegt dat het team het grootste kapitaal is, herhaalt een script dat hij heeft geleerd. Hij gelooft het half, hij zegt het volledig, hij handelt er zelden naar. Dit is niet manipulatie maar conformisme aan een narratief dat de bedrijfscultuur van hem verwacht. Het is minder interessant maar veruit het meest voorkomend.

De goeroe als bijzonder geval

De goeroe verdient een aparte behandeling omdat hij de logica doortrekt tot haar uiterste consequentie. De ondernemer zegt “het team is ons kapitaal” maar behoudt zelf de beslissingsmacht. De goeroe gaat verder: hij ontneemt de volgeling zijn beslissingsvermogen zelf, door diens ego als het probleem te definiëren. Wie zijn ego heeft opgegeven kan niet meer in opstand komen. Het is de meest totale machtsstructuur die er bestaat — en ze wordt vrijwillig betreden door de volgeling die denkt te worden bevrijd. (RR: Osho gaat nog verder, hij zegt zelfs expliciet dat je hem niet moet volgen, je eigen pad moet gaan, met uiteraard als effect heel veel volgers).

Een mogelijke stelling

“Wie het hardst zegt dat het niet om hem gaat, maakt zichzelf het moeilijkst te ontmaskeren. Het ego dat zichzelf wegcijfert is niet kleiner dan het ego dat zichzelf showt — het is slimmer.”

En een tweede die er direct op aansluit:

“De toets is niet wat iemand zegt over zijn ego, maar wie de beslissingen neemt als het erop aankomt. Die persoon is de eigenaar van de missie, ongeacht het vocabulaire.”

Dit is overigens ook de reden dat het moeilijk is om dit type te reguleren. De institutionele spelregels die werken voor de zichtbare machthebber — aansprakelijkheid, transparantie, checks and balances — zijn ontworpen voor iemand die zijn macht erkent. De goeroe en de nederige CEO omzeilen die spelregels door hun macht te ontkennen. Het systeem heeft geen antwoord op macht die zichzelf onzichtbaar maakt.

RR: klinkt als een uitspraak van Robert Greene