Rudy's ruimte

In 2015 heb ik met Stijn van Liefland een boek geschreven met als titel ‘De kunst van het tegendenken’. Hier heb ik het eerder aangehaald toen ik een 2e poging deed om het denkraam van filosoof Bas Haring te ontleden. Onderdeel van ’tegendenken’ was onder andere dat je vanuit het denken van de ander naar hetzelfde vraagstuk kon kijken om zo je blik te verruimen en beter in dialoog te kunnen gaan. Het hele boek is hier overigens gratis te downloaden.

In de volgende blog #621 vind je een infographic van het boek.

Dat boek dus, is ontstaan uit de veelheid aan blogs die we schreven onder www.slimmefinanciering.nl. Het boek zou moeten gaan over hoe we tot besluitvorming komen. Een veel te groot en breed onderwerp natuurlijk, het is ontstaan vanuit ons denken over ‘rendement’ en hieronder volgt een moderne ai-samenvatting van het boek ter oriëntatie.

Waar het me nu om gaat: besluitvorming kun je benaderen door in steeds bredere cirkels te denken. Je begint met kijken naar de rationele voor- en nadelen van je besluit en het is go of no-go. Dan zie je dat het besluit toch niet genomen wordt. Blijkbaar zijn er dan nog andere factoren die een rol spelen, misschien verborgen kosten of hindernissen die nog niet in beeld zijn. Zo kwamen we op het eind van het boek tot een mega-ingewikkeld plaatje waarin al die cirkels rondom besluitvorming een plek kregen. We haalden er zelfs de lessen van psycholoog Kahneman bij.

Alles in een schema. Het begint bij een rationele beslissing over doel en rendement van een project/besluit. Dan kijk je naar de verborgen kosten (vergaderen kost ook tijd etc), dan naar de denkfouten die mensen eigen zijn, om tenslotte het geheel nog eens te overzien en vanuit andere posities te kijken (oa Disney-strategie).

Kern van tegendenken-boek

• Het boek De kunst van het tegendenken, geschreven door Stijn van Liefland en Rudy van Stratum, is een praktische en theoretische handleiding voor het nemen van betere beslissingen in zowel het dagelijks leven als in een professionele context. De kernboodschap is dat mensen en organisaties vaak suboptimale keuzes maken door denkfouten (biases), groepsdenken of een gebrek aan kritisch reflectief vermogen.
• Het boek omschrijft “tegendenken” niet als simpelweg tegendraads zijn, maar als een methode om bewuster, duurzamer en effectiever te besluiten door systematisch op de rem te trappen en aandacht te vragen voor tegenargumenten, onzekerheden en belangen.
• Kernpunten van de inhoud:
  • Het afpellen van beslissingen: Met behulp van een “beslisboom” leert de lezer rationele en irrationele componenten van besluitvorming te scheiden.
  • Denkfouten herkennen: Het boek behandelt psychologische valkuilen zoals de sunk cost fallacy en loss aversion.
  • Praktische technieken: Het biedt concrete methoden om kritisch denken te organiseren, zoals de “postmortem”-benadering (leren van toekomstige mislukkingen) en de Disney-strategie (het onderscheid tussen de dromer, de realist en de criticus).
  • Systeem- en wereldmodellen: De lezer leert het eigen wereldmodel en dat van anderen te verkennen om blinde vlekken en ongewenste bijeffecten in complexe projecten inzichtelijk te maken.

Ik ben benieuwd of AI me kan helpen dit (toch) ingewikkelde verhaal nog eens simpel uit te leggen. Kan AI dit plaatje lezen en de logica ervan stap voor stap op een rij zetten?

Nu heb ik het kernplaatje. Laat me ook de beslisboom-sectie goed lezen voor de stappen erin.Nu heb ik alles wat ik nodig heb: het centrale plaatje (afbeelding 66) en de logica erachter. Laat me een heldere visualisatie bouwen.Nu heb ik het plaatje goed begrepen. Het kernmodel van afbeelding 66 laat vier concentrische lagen zien: de beslisboom (rationeel), thinking slow (verborgen kosten + denkfouten), thinking fast, en het totale systeem (systeemdenken). Laat me een heldere uitwerking maken.—

De kern van het boek in vier lagen

Het slotplaatje (afbeelding 66, “Alles bij elkaar in een plaatje”) laat een model van vier concentrische lagen zien. Elke laag bouwt voort op de vorige, omdat de vorige laag onvoldoende bleek. Dat is ook de logica van het boek: het begint smal en rationeel, en verbreed zich stap voor stap.

Laag 1 — de beslisboom (binnenste kern)

De basis is de beslisboom slimme financiering: een rationele, stap-voor-stap afweging van een ingreep. De volgorde:

Doel → Ingreep → Belangen fuseren → Constructie

De redenering: wat wil je bereiken, wat is de concrete maatregel, wie heeft welk belang (follow the money), en kun je die belangen samenbrengen zodat de ingreep voor alle partijen werkbaar is? Dit is slow thinking in de zin van Kahneman: traag, rationeel, energieverslindend. Probleem: puur rekenen op feiten en euro’s is onvoldoende. Partijen die de rekensom kennen, besluiten toch anders.

Laag 2 — verborgen kosten (thinking slow)

De beslisboom mist een hele categorie kosten die niet meteen zichtbaar zijn: kosten van organiseren, van toezicht, van onderhandelen, van ‘gedoe’. Zodra je die meeneemt, blijken veel besluiten rationeler dan ze leken — of juist veel duurder.

Dit is nog steeds slow thinking, maar met een breder kostenbegrip.

Probleem: ook dit is onvoldoende, want mensen besluiten vaak helemaal niet rationeel.

Laag 3 — denkfouten (thinking fast)

De derde laag voegt de psychologie van het beslissen toe. Kahneman’s systeem 1 (snel, intuïtief, goedkoop) domineert de meeste echte besluiten. Meer dan honderd denkfouten zijn beschreven. Instrumenten om dit te counteren: de Disney-strategie (dromer / realist / criticus), postmortem (simuleer mislukking vooruit én terugkijkend), wisseling van positie, nudges.

Probleem: zelfs als individuen en kleine groepen goed redeneren, kunnen er op het niveau van het gehele systeem ongewenste effecten ontstaan die niemand bedoeld heeft.

Laag 4 — systeemdenken (totale systeem)

De buitenste laag is de meta-positie: afstand nemen van de casus, de spelers en hun interacties, en kijken wat er door het systeem als geheel wordt geproduceerd. Onbedoelde bijeffecten (collateral damage) zijn niet willekeurig of onverklaarbaar — ze zijn logisch, maar alleen zichtbaar vanuit een systeemperspectief. Denk aan vraag-en-aanbod-dynamieken, wie-vraagt-wordt-overgeslagen, de theedrinker-paradox.

En uiteindelijk: de zwarte zwaan. Er blijft altijd een categorie onvoorzienbare gebeurtenissen bestaan. Verwacht het onverwachte.

De overkoepelende logica

Het boek beschrijft eigenlijk één centrale vraag: waarom gaan besluiten fout, en wat kun je daar aan doen? Het antwoord wordt in steeds ruimere lagen uitgerold, omdat elke laag de tekortkomingen van de vorige blootlegt. Wie alleen rekent (laag 1), mist verborgen kosten. Wie die meeneemt (laag 2), mist irrationeel gedrag. Wie dat corrigeert (laag 3), mist systeemeffecten. En wie het systeem beschrijft, wordt uiteindelijk geconfronteerd met de oncontroleerbaarheid van de zwarte zwaan.