Rudy's ruimte

Het klinkt zo fijn om te horen, door alle culturen en tijden heen klinken steeds dezelfde boodschappen. Zonet kreeg ik een bericht in mijn postvak van iemand die deze waarheden voor me op een rij heeft gezet. Het is een interessante exercitie (ontleend aan een YouTube-video) die rode draad te vinden. Zelf heb ik ooit bedacht de grootste gemene deler van alle management-boeken op een rij te zetten. Fijn.

De tekst is een Substack-essay van Morsal Kombat, gebaseerd op een YouTube-video van Chase Hughes over vijf “waarheden” die terugkeren in heilige teksten van uiteenlopende wereldreligies en -culturen.

De vijf waarheden, kort samengevat:

1. Scheiding is een illusie — Van boeddhisme tot kwantumfysica: alles is één. Het idee van “jij versus de wereld” is een misverstand dat lijden veroorzaakt.
2. Angst is een leugen, liefde is de werkelijkheid — Angst voedt het ego; liefde lost het op. Morsal verbindt dit aan haar eigen opgroeien in oorlog, vluchtelingenstatus en een vijandig dorp.
3. De geest is een projector, geen camera — Jij construeert je werkelijkheid via overtuigingen en filters (het RAS-systeem). Tot 95% van je gedrag verloopt onbewust, geprogrammeerd vóór je zevende jaar.
4. Het ego is je gevangenis — Wat ooit een beschermingsmechanisme was, houdt je klein en afgescheiden. Loslaten betekent niet iemand anders worden, maar terugkeren naar wie je altijd al was.
5. Alles is verbonden — Jouw intenties en energie werken door in alles om je heen. Niets bestaat los.

De rode draad is dat moderne cultuur — nieuws, sociale media, consumentisme — actief op angst is gebouwd en de verbinding met deze “oeroude kennis” verstikt. Ontwaken begint met waarheid, vraagt aanwezigheid en stilte, en is geen eindpunt maar een doorlopend proces.

Een prettige dag nog verder … (vrij naar ene MN).

———————————————-

Fijn hè! We zijn allen één en het ego dat is foute boel. Bijna trapte ik erin. Maar ho eens even, komt de eeuwige tegendenker weer aan, de azijnpisser. Soms baal ik er zelf ook van …

Ik ben dan toch geneigd hier wat kritisch op te zijn. Het klinkt allemaal braaf en ach why not. Ik heb net een analyse gemaakt van hoe mensen door de eeuwen heen rijk worden (gebaseerd op eerdere boekbesprekingen van me op slimfin en blokjesenpijltjes, uit de oude doos dus, komt nog), en het is allemaal niet zo positief, het is een kwestie van voordringen, onbescheiden zijn, jatten, roven en ga zo maar door. Dat is geen doemdenken, dat is evolutie en empirisch onderzoek. Dit zijn troostende teksten die je ook in de Bijbel vindt, mensen hebben dat nodig ter compensatie, om het vol te houden, dat is de rol van geloof. Angst is een slechte raadgever, waarheid duurt het langst … dat soort uitspraken horen tot die categorie. Laat me eens de overkoepelende stappen zien waar uiteindelijk dit soort ‘mythes’ vandaan komen en als de empirie anders uitwijst mag dat ook in het verhaal.

Waar komen dit soort “universele waarheden” vandaan?

Stap 1: De selectiebias van heilige teksten

Chase Hughes analyseerde 190 heilige teksten en vond dezelfde boodschap. Dat klinkt indrukwekkend, maar het is een klassiek geval van survivorship bias. We hebben de teksten bewaard die mensen troostten en bijeenhielden — dat is precies waarom ze overleefden. De teksten die zeiden “pak je buurman zijn koe, want hij is zwakker” werden geen religieuze canon. Ze werden wel praktijk.

Heilige teksten zijn niet de neerslag van wat mensen deden, maar van wat ze wilden geloven dat ze zouden moeten doen. Dat is een fundamenteel verschil.

Stap 2: De evolutionaire functie van dit soort verhalen

Moraal en “eenheid”-verhalen zijn evolutionair nuttig — maar niet omdat ze waar zijn. Ze zijn nuttig omdat ze coöperatie mogelijk maken binnen groepen, zodat die groep vervolgens andere groepen kan verslaan of uitbuiten.

Frans de Waal liet zien dat empathie en coöperatie evolutionair zijn, maar ook dat ze groepsgebonden zijn. “Wij zijn allemaal verbonden” betekende in de praktijk altijd: wij, de gelovigen — niet de ketters, de slaven, de ongelovigen.

De Bijbel predikt naastenliefde én rechtvaardigt slavernij. Beide staan er in. Wat mensen toepasten was contextafhankelijk en vaak politiek bepaald.

Stap 3: Cognitieve aantrekkelijkheid van eenheidsdenken

Er is een psychologisch mechanisme dat dit soort verhalen aantrekkelijk maakt: patternicity (Michael Shermer) — de neiging om betekenisvolle patronen te zien, ook waar ze er niet zijn. Als je in 190 teksten zoekt naar overeenkomsten, vind je overeenkomsten, omdat het menselijk brein daar extreem goed in is.

Bovendien is “alles is één” een niet falsifieerbare claim. Je kunt hem niet weerleggen, en dat maakt hem psychologisch comfortabel en intellectueel onkwetsbaar — maar wetenschappelijk waardeloos.

Stap 4: De empirische werkelijkheid van hoe macht en rijkdom werken

Hier sluit jouw analyse direct op aan. De historische empirie is redelijk helder:

• Rijkdom ontstaat structureel via accumulatie met geweld of dwang als startkapitaal — landroof, slavernij, kolonialisme, monopolievorming
• Bourdieu: sociale en culturele kapitaalconcentratie reproduceert zichzelf; de top trekt de ladder omhoog
• Scheidel (The Great Leveler): vermogensongelijkheid neemt historisch alleen substantieel af na oorlog, epidemie, staatsineenstorting of revolutie — niet door morele verheffing
• Veblen, Galbraith, Piketty: de logica van kapitaal is zelfversterkend, niet zelfregulerend

Dat is niet pessimistisch — het is gewoon wat de data zeggen.

Stap 5: De compensatiefunctie van troostmythes

En hier wordt het interessant. Jij benoemt het zelf al goed: dit soort teksten heeft een compensatoire functie. Nietzsche noemde dat ressentiment — de moraal van de zwakke die de machteloosheid omvormt tot deugd. “Zalig zijn de zachtmoedigen” is een prachtige zin als je geen land hebt.

Marx was grover: religie als opium. Maar de kern klopt — troostnarratief en machtswerkelijkheid lopen structureel uit elkaar, en het troostnarratief dient de machtswerkelijkheid vaak beter dan het die bestrijdt, omdat het mensen pacificeert.

Wat overblijft

Het essay van Morsal is eerlijk en persoonlijk, en haar eigen verhaal — vluchteling, trauma, overleving — geeft het gewicht. Maar de intellectuele fundering is dun. “Alle oude teksten zeggen hetzelfde” is geen empirisch argument, het is een retorisch argument dat goed aanvoelt.

Dat maakt de tekst niet nutteloos. Troost en zelfkennis zijn echte menselijke behoeften. Maar het is iets anders dan een beschrijving van hoe de wereld werkt.

Het onderscheid dat ontbreekt in de tekst: hoe de wereld zou moeten zijn versus hoe de wereld is. Dat zijn twee verschillende projecten, en ze door elkaar halen is misschien wel de oudste intellectuele fout die mensen maken.

En laat dat ook duidelijk zijn, het is geen reden om bij de pakken neer te zitten, het is wat mij betreft meer de boodschap om niet naïef te zijn, om nieuwsgierig te blijven voor hoe dingen werken en kunnen werken, en je ondertussen daar niet door te laten afleiden, te doen wat je moet doen en wilt doen, daar moeite in te steken, en vooral open te blijven staan voor het licht en de verbinding.