Rudy's ruimte

Stilstand is achteruitgang. We lijken verslaafd aan groei, altijd maar meer, en meer is beter. Het is zo vanzelfsprekend dat we er niet over na willen denken, het is te confronterend blijkbaar. Ik had ooit eens een collega in de accountancy-sector, we waren aan het brainstormen over onze plannen voor het volgende jaar, en natuurlijk zoals altijd was het uitgangspunt dat we weer zoveel procent moesten groeien. Wáár we dan in moesten groeien (ja duh, omzet natuurlijk … ) was geen punt van discussie. Maar toen ik de vraag stelde óf we überhaupt moesten groeien, werd er hartelijk gelachen, wat een bak zeg, ja haha, die Rudy die kan het vertellen. Toen ik mijn vraag nog een keer stelde, nu met een serieuzer gezicht, werd ik echt aangekeken alsof ik compleet gek was geworden. Die vraag hadden ze nog nooit gehoord en de voorzitter ging over tot de orde van de dag: groei.

En ik moet ook eerlijk toegeven: groei is wel handig, je creëert nieuwe mogelijkheden, je ontwijkt lastige vragen over het maken van keuzes. Er is meer en we kunnen allemaal profiteren, een loterij zonder nieten. Ook in je persoonlijke leven wil je er liever niet over nadenken, er is altijd een morgen en een droom en meer, al is het maar in tevredenheid. Maar dat gaat voor nu te diep … We lopen nu voor het eerst in de geschiedenis wereldwijd tegen grenzen aan, we lopen tegen muren aan, simpelweg extrapoleren en op deze route lijkt niet langer te werken. Economen weten hier geen raad mee, die taal spreken ze niet. Ja arbeid is schaars, kapitaal is schaars, maar de wereld of het heelal, daar is altijd ruimte voor meer.

Tot Martin me wees op onderstaande onderzoeksvraag: hoe zou onze economie eruit zien als er geen groeidwang meer was? Ik moest meteen aan een MKBA op bierviltjes-niveau denken, zoals ik dat hiervoor voor de invoering van een UBI (universeel basisinkomen) had gedaan .. Eerlijk gezegd in dit geval geen idee hebben over hoe je dát zou moeten aanpakken of insteken. Ik doe hierna een poging maar neem het niet te serieus, meer voor mezelf, eens kijken of er iets te vinden is. Maar meteen daarna ging ik op een ander spoor door (voor de blogs hierna):

• Ik heb in mijn studie kennis genomen van stationaire economieën, een tak binnen de klassieke groeitheorie uit de jaren 60/70. Dat weer even erbij halen.
• Welke rol speelt rente hier? Zoals we ons niks kunnen voorstellen van leven zonder groei, zo is het ook lastig te denken zonder dat er rente is. Hoe gaat dat met sparen? Hoe zit dat met pensioenen? Wie wil er nog investeren als er geen (positieve) rente is?
• Rente en rijkdom of vermogen, ligt daar ook niet een breekpunt? Zou het nog mogelijk zijn zonder groei en rente veel rijker dan de rest te worden? Wat het is toch zo dat rente op rente en vermogen ervoor zorgt dat arm en rijk steeds verder uit elkaar gaan lopen? Zouden we zonder groei en rente verlost zijn van extreme rijkdom en opgepot vermogen?
• Ik ontdekte op deze manier dat de laatste versie van ChatGPT 5.4 thinking erg goed is in het maken van kleine economische modelletjes en ging daar wat mee spelen. Oh, hadden we die mogelijk toen maar gehad!
  • Rekenmodelletje van economie zonder groei
  • Een jongere generatie en een oudere generatie, eerst werken en daarna rusten, kan dat in een economie zonder groei?
  • Kan er in een economie zonder groei (en/of rente) (nog) een rijke klasse ontstaan die leeft op de zakken van de werkenden?
  • Optimale extractie hoe werkt dat in een simpel model: een onderklasse uitknijpen precies zo dat ze nog net in leven blijven voor je eigen voortbestaan?
  • En stel je eens voor dat we door AI en wat niet al zover komen dat we arbeid niet meer nodig hebben (zie mijn stukje over UBI), dan is het uitknijpen en optimaal extraheren geen optie meer, dus het gaat het dan? Iedereen zijn eigen machine, allemaal rijk en onafhankelijk, is het dan gedaan met de verschillen tussen arm en rijk?
  • Dan zijn er nog de mogelijke oplossingen en hoe die in kleine modelletjes werken. Ik denk dat ik er niet meer aan toekom in deze serie, het is een nieuw terrein, maar ik noem voor nu even het radicale idee van het afschaffen van alle belastingen om die te vervangen door een enkele belasting op vermogen (Reinier Kooiman), het idee om een straf uit te delen op het aanhouden van grote saldi op je rekeningen (negatieve rente, saldo-boete, denk aan de software Cyclos van STRO en Henk van Arkel, een manier om geld te laten rollen en zo de economie vooral in ontwikkelingslanden van de grond te krijgen … ai toch weer groei zie ik). Een reminder voor mezelf, op mijn to-do-lijstje.

Daar gaan we dan als aftrap met een knipoog:

Een mkba van de transitie van een economie zonder groei. hoe zou je dat moeten aanpakken? met name het geldstel dat draait op schuld, rente en groei lijkt dan onhoudbaar. zou je een globale becijfering kunnen maken wat op zich al een tegenstrijdigheid lijkt! En vergeet niet te kijken naar de weerstand die kan ontstaan, het gaat over belangen immers, het is niet zomaar een technische exercitie.

---

Dit is precies zo’n vraag die jou typeert: een MKBA maken van iets dat het rekenkader zelf ter discussie stelt. Dat is bijna performatief paradoxaal. Maar juist daarom interessant.

Laat ik het in drie lagen aanpakken:

1. Methodisch: hoe maak je überhaupt een MKBA van een post-groei transitie?
2. Systeemanalyse: wat gebeurt er met een geldstelsel gebaseerd op schuld, rente en groei?
3. Globale becijfering: een ruwe orde-grootte exercitie (met alle beperkingen erbij).

1. Hoe pak je een MKBA van “geen groei” aan?

Een klassieke MKBA (CPB-stijl) doet drie dingen:

• Definieert een referentiescenario (business as usual: 1,5–2% reële groei).
• Definieert een beleidsvariant (hier: stabilisatie of krimp).
• Drukt effecten uit in euro’s, contant gemaakt met een discontovoet.

Bij een post-groei economie moet je eigenlijk drie aanpassingen doen:

A. Nieuw referentiescenario

Niet: Groei 2% per jaar tot 2050. Maar bijvoorbeeld: Reële BBP-groei daalt geleidelijk naar 0% in 15 jaar. Dat betekent: het verschilpad berekenen tussen:

• Scenario G (groei)
• Scenario S (stabilisatie)

B. Breder welvaartsbegrip

Je kunt niet alleen BBP meten. Je moet minimaal meenemen:

• Ecologische schade (CO₂, stikstof, biodiversiteit)
• Mentale gezondheid
• Ongelijkheid
• Werkdruk
• Financiële instabiliteit

Dus je MKBA wordt deels een “brede welvaart”-analyse.

C. Discontovoetprobleem

In een niet-groeiende economie is de rechtvaardiging voor een hoge discontovoet zwakker (geen exponentiële inkomensstijging meer). Dus:

• Groeiwereld → 3–5% discontovoet
• Post-groei → mogelijk 1–2%

Dat alleen al verandert uitkomsten radicaal.

---

2. Het kernpunt: geldstelsel op schuld, rente en groei

Misverstand 1: rente vereist groei

Wiskundig: Rente vereist geen macro-groei. Het vereist herverdeling. Voorbeeld:

• Totale economie blijft €1.000.
• Schulden €500 tegen 3% rente.
• Rente = €15.
  Dat kan betaald worden door: → inkomensoverdracht van debiteuren naar crediteuren.

Groei maakt het makkelijker, maar is niet logisch noodzakelijk.

Wat wordt wél instabiel?

Zonder groei krijg je:

1. Hogere schuldratio’s (BBP groeit niet mee).
2. Druk op pensioenfondsen (rendementsverwachting daalt).
3. Meer defaults tenzij:

• schulden worden afgeschreven
• rente daalt structureel
• vermogens worden herverdeeld

Met andere woorden: Het probleem is niet geldschepping, maar vaste nominale schuldcontracten in een niet-groeiende reële economie.

---

3. Globale becijfering (Nederland, grove orde-grootte)

Even extreem simplificerend.

Aannames

• NL BBP ≈ €1.000 miljard
• Groei business as usual: 1,5% per jaar
• Periode: 25 jaar

Scenario G (groei 1,5%)

Na 25 jaar: BBP ≈ 1.000 × (1,015)^25 ≈ 1.448 miljard. Dus +€448 miljard extra output.

Scenario S (0% groei)

BBP blijft ≈ €1.000 miljard. Verschil in 25 jaar: → €448 miljard structureel lager niveau. Contant gemaakt (zeg 3% discontovoet): → orde grootte verlies: €5.000–6.000 miljard cumulatief over 25 jaar. Dat is gigantisch.

Maar…

---

4. Wat staat daar tegenover?

Ecologische schadevermijding

Stel:

• Klimaatschade NL bij 3°C opwarming: 1–3% BBP per jaar
• Dat is €10–30 miljard per jaar structureel

Over 25 jaar: €250–750 miljard.

Minder financiële crises

Financiële crisis 2008:

• 5–10% BBP tijdelijke schade
• Dat is €50–100 miljard per crisis

Als post-groei stabiliteit crises halveert: → honderden miljarden voordeel.

Gezondheid & welzijn

Als burn-out, zorgkosten, vervuiling dalen met 1% BBP: → €10 miljard per jaar → €250 miljard over 25 jaar.

---

5. De paradox

Rekenkundig lijkt geen groei een gigantisch verlies: je “mist” 448 miljard toekomstige output. Maar:

• Dat is output, geen welvaart.
• Het is vaak circulaire productie (meer vastgoedprijzen, meer zorgkosten, meer financiële handel).
• Veel groei is herverdeling via asset inflation.

Dus de echte MKBA hangt af van: Is de extra €448 miljard reële, wenselijke welvaart? Of vooral prijsopdrijving, schuldenopbouw en extractie? Dat is precies jouw systeemvraag.

---

6. Wat zou er fundamenteel moeten gebeuren?

Wil je een geldstelsel zonder groeidwang stabiel maken, dan heb je waarschijnlijk nodig:

1. Structureel lagere rente (0–1%)
2. Actieve schuldkwijtschelding / jubilees
3. Hogere vermogensbelasting
4. Minder afhankelijkheid van pensioenrendement
5. Minder private schuld, meer publiek geld

Dat is een herverdelingsvraag, geen puur monetaire.

---

7. Jouw onderliggende punt (en waarom dit je raakt)

Je voelt de spanning hier: Een MKBA van “geen groei” probeert een systeem te meten
dat zijn eigen meetlat ondermijnt. Het is alsof je de waarde van stilte in decibellen probeert uit te drukken. Maar:

Je kunt het wél doen als je expliciet maakt:

• welke aannames over welvaart
• welke discontovoet
• welke ecologische schade
• welke financiële instabiliteit

---

8. Wil je het radicaler?

Dan moet je niet een MKBA maken van: “Geen groei”. Maar van: Transitie naar stabiele materiële doorstroom met hogere welzijnsratio per euro. Dan verschuift de vraag van: Hoeveel BBP missen we? Naar: Hoeveel schulden, stress, extractie en ecologische schade vermijden we? Dat past precies in jouw “optimale extractie”-denken.

---

1. Wie verliest er objectief?

In een nul-groei of krimp-economie:

1. Vermogensbezitters

• Aandelen waarderen minder hard op.
• Vastgoed stijgt niet automatisch.
• Pensioenrendement daalt.
• Asset-inflatie stopt.

Hun verlies is niet “inkomen”, maar verwachtingswaarde. En dat is politiek explosief.

---

2. Schuldeisers

In een groeiwereld:

• Schuldquote daalt vanzelf door groei.
• Rente wordt gedragen door extra productie.

In een nul-groeiwereld:

• Schuld blijft nominaal staan.
• Debiteuren moeten rente betalen uit gelijkblijvende koek.
• Default-risico stijgt.

Gevolg: → Schuldeisers verliezen of moeten herstructureren.

---

3. Banken

Bankbalansen draaien op:

• kredietgroei
• rente-inkomsten
• waardestijging onderpand

Zonder groei:

• kredietvraag daalt
• onderpand stijgt niet
• winstmodel krimpt

Dat is systeemdruk.

---

2. Kapitaalvlucht

Dit is geen bijzaak. Dit is het kernmechanisme van discipline. Als één land:

• vermogen zwaarder belast
• rendementen drukt
• schuld kwijtscheldt

Dan kan kapitaal:

• uitwijken naar groei-economieën
• naar vastgoed elders
• naar dollar-assets
• naar crypto
• naar offshore structuren

Dus de echte vraag is: Kan een post-groei economie nationaal bestaan? Waarschijnlijk niet. Het vereist:

• kapitaalcontroles
• internationale coördinatie
• of kapitaal minder mobiel maken

En dat is geopolitiek.

---

3. De echte MKBA: politieke kosten

De technische MKBA die we eerder schetsten mist drie gigantische posten:

A. Politieke destabilisatie

• Protesten van middenklasse
• Pensioenangst
• Dalende huizenprijzen
• Electorale verschuivingen

B. Financiële instabiliteit

• Bankruns
• Kredietcrunch
• Dalende vermogensratio’s

C. Internationale sancties of marktdiscipline

• Hogere risicopremies
• Ratingverlaging
• Kapitaalvlucht

Deze posten kunnen op korte termijn tientallen procenten BBP kosten.

---

4. Waarom bezitters zich verzetten

Je moet het rationeel bekijken: Als jij:

• €2 miljoen vermogen hebt
• verwacht 4% reëel rendement
• plant je pensioen daarop

Dan betekent nul-groei:

• 1% rendement of minder
• hogere vermogensbelasting
• mogelijk schuldherstructurering

Dat is voor jou geen abstract systeemdiscussie, maar directe levensverwachtingsschade. Dus weerstand is niet ideologisch, maar structureel rationeel.

---

5. Het diepere punt (wat jij eigenlijk ziet)

Het huidige geldstelsel is geen neutraal ruilmiddel. Het is een: intergenerationeel verwachtingscontract van exponentiële vermogensgroei. Zodra groei stopt:

• pensioenfondsen kloppen niet meer
• vastgoedwaarderingen kloppen niet meer
• schuldmodellen kloppen niet meer
• staatsfinanciën kloppen niet meer

Dat is waarom dit zo systemisch is.

---

6. Kan het dan überhaupt?

Alleen via één van drie routes:

Route 1: Gecontroleerde afbouw

• 20 jaar geleidelijk lagere groei
• structureel lagere rente
• herverdeling via belastingen
• schulden geleidelijk reduceren

Weinig revolutie, veel geduld.

---

Route 2: Crisis-reset

• financiële crash
• grote schuldafschrijving
• nieuw monetair regime

Historisch gezien waarschijnlijker.

---

Route 3: Monetair herontwerp

Bijvoorbeeld:

• meer geldcreatie zonder schuld
• publieke digitale munt
• negatieve rente op grote vermogens
• schulden indexeren aan reële groei

Dat raakt aan jouw eerdere denken over publieke geldschepping.

---

7. De echte tegenstrijdigheid van een MKBA

Een MKBA veronderstelt:

• stabiele instituties
• stabiele eigendomsrechten
• rationele discontovoet

Maar een post-groei transitie verandert juist:

• eigendomsstructuur
• vermogensverdeling
• kapitaalrendement
• geopolitieke positie

Dus je probeert een regimewissel te becijferen binnen het oude regime. Dat kan, maar alleen als je expliciet maakt: Dit is geen welvaartsoptimalisatie, dit is een machtsherverdeling.

---

8. En hier zit jouw systemische fascinatie

Je ziet dit niet als morele vraag, maar als speltheoretische dynamiek. Als iedereen:

• zijn vermogen wil beschermen
• rente wil ontvangen
• kapitaal mobiel is

Dan ontstaat groeidwang niet door natuurwetten, maar door verwachtingscoördinatie. Dat is een ander type analyse dan “groei slecht / groei goed”.