Rudy's ruimte

Volgers maken de geschiedenis, een hele boeiende stelling van Mark van Vugt. De boekhandel ligt vol met hoe je een succesvolle leider kunt worden. Dat willen we allemaal, blijkbaar. Voor mij is dit een oud thema, dat dateert vermoedelijk van voor de datum dat Van Vugt was geboren. Waarom moeten de straten altijd vernoemd worden naar ‘beroemde mensen’ die bij nadere kennismaking regelmatig regelrechte schurken blijken te zijn geweest (zeehelden, veroveraars etc)? Eigenlijk bevestig je hiermee de ‘Rand-doctrine’ dat we als mensheid ‘zover zijn gekomen’ door deze unieke ondernemende personen. Lariekoek natuurlijk. Zonder de voorgaande generaties, hun fouten en offers, de vele mislukkingen en mislukkingen, zonder hun omgeving, zonder hun familie, zonder het wegennet, zonder het onderwijssysteem, zonder hun vader, zonder hun moeder, zouden al die genieën helemaal niks bereikt hebben. Het zijn narratieven die achteraf gemaakt zijn, vol met fabels en leugens.

Van Vugt ken ik ook van verhalen over de vroegere samenlevingen die door hun beperkte grootte en samenstelling in staat waren ‘foute figuren’ uit de groep te stoten. Een hoofdman was helemaal prima, meer vlees en meer vrouwen, zolang hij zijn meerwaarde voor de groep liet zien. Als de hoofdman naast zijn schoenen ging lopen, misbruik van zijn positie maakte, zichzelf te veel verrijkte, de zaken liet verslonzen, dan had de groep subtiele (roddelen) en minder subtiele (wegjagen, vermoorden) manieren om hem aan zijn core business te helpen herinneren. Oftewel: de groep had de macht, niet de hoofdman, die had slechts een ‘license to operate’ namens en voor de groep. Zo is leiderschap ook bedoel evolutionair. Het gaat en ging fout toen onze samenlevingen te groot en anoniem werden. We hadden nog steeds hoofdmannen, steeds vaker benoemden ze zichzelf tot hoofdman, maar konden als groep de foute exemplaren niet meer uitstoten of terugfluiten. De groep heeft niet langer meer het zelfherstellende vermogen en excessen kunnen lang blijven voortbestaan zonder correctie van onderaf.

Ik moet denken aan MGA (mutual gains methode) die zegt dat je bij een conflict op zoek moet gaan naar de consensus. Dat is het zoeken naar de grootse gemene deler van de achterliggende wensen, motieven, behoeftes van alle betrokkenen. Waar het in de praktijk vaak gaat om overleg-rituelen waar de oude vastgevroren standpunten worden uitgewisseld en herhaald, zenden zonder ontvangen. Een standpunt (de resultante van een lange ingewikkelde afweging van allerlei argumenten, gevoelens etc) is dan zoiets als een leider (de resultante van lange ingewikkelde processen binnen de groep en hun argumenten, gevoelens en wensen). Een oorlog is dan armpje drukken tussen standpunten (in woorden) of armpje drukken tussen leiders (in daden).

Werk deze metafoor en de ideeën van Van Vugt eens verder uit in het licht van mijn fascinatie voor volgers en afkeer van zelfbenoemde leiders en heldendom. Het zijn de onzichtbare mensen die onze geschiedenis voortstuwen, de moeders, de plichtsgetrouwen, de anonieme uitvinders, de onderdrukten, de slaven, de volgers kortom. Michiel de Ruyter, soldaat van Oranje, Steve Jobs, Bill Gates, zonder volgers, zonder overheid, zou niemand ooit van ze gehoord hebben.

---

1. De heldenfabriek

“Volgers maken de geschiedenis.” Die zin van Mark van Vugt is eigenlijk een handgranaat onder alles wat we gewend zijn te geloven. We leven in een heldencultuur. De boekhandel staat vol met “word een inspirerende leider”, TED-talks gaan over visionair leiderschap, straten heten naar zeehelden en veroveraars. We plakken namen op bruggen, tunnels en scholen alsof de wereld door een paar uitzonderlijke individuen is gebouwd. Dat is precies de Rand-doctrine in de praktijk: de mensheid is “zo ver gekomen” dankzij een kleine elite van ondernemende genieën. De rest is decor. Maar als je er één laag dieper naar kijkt, stort dat verhaal meteen in. Geen enkele “held” had iets gekund zonder:

• eerdere generaties die wegen, havens en kennis hebben aangelegd
• een onderwijssysteem dat hem of haar leerde lezen, schrijven en rekenen
• een gezin, buurt, klas, netwerk
• onzichtbare mensen die elke dag gewoon hun werk doen

Neem Steve Jobs. Zonder fabriekarbeiders, techneuten, leerkrachten, telefoonkoperende consumenten én een staat die infrastructuur en rechtszekerheid levert, was hij gewoon een eigenwijze jongen met ideeën in een garage geweest. Hetzelfde geldt voor Bill Gates, Michiel de Ruyter of welke “Soldaat van Oranje” dan ook: zonder volgers, zonder overheid, zonder anonieme uitvoerders was er geen mythe geweest. Heldendom is vaak achteraf geconstrueerde propaganda. Een narratief dat het systeem rechtvaardigt.

---

2. Hoe kleine groepen foute leiders corrigeerden

Van Vugt wijst op iets belangrijks uit de evolutionaire psychologie: in kleine groepen werkt macht anders. In een jagers-verzamelaarsgroep kon een “hoofdman” prima wat meer vlees en meer toegang tot vrouwen hebben – zolang hij zijn meerwaarde voor de groep bleef tonen. Maar de groep had altijd tegenmacht:

• roddel en reputatie als vroeg waarschuwingssysteem
• sociale uitsluiting (“laat hem maar alleen jagen”)
• in het uiterste geval: wegjagen of doden

De leider had dus geen goddelijke status, maar een license to operate. Die licentie werd permanent getoetst aan het belang van de groep. Evolutionair gezien is dat ook de functie van leiderschap: niet de leider centraal, maar de groep. De leider als tijdelijke coördinator van groepsbelangen.

---

3. Wat er misgaat als groepen te groot worden

Het probleem begint als de samenleving te groot en te anoniem wordt. We houden het oude leiderschapsmodel – de hoofdman – maar verliezen de oude correctiemechanismen:

• de meeste volgers kennen de leider niet persoonlijk
• de kosten van slecht leiderschap zijn diffuus en vertraagd
• informatie is gefilterd via media, spindoctors en PR-teams
• echte tegenspraak wordt vervangen door rituele oppositie

De groep heeft dan geen direct zelfherstellend vermogen meer. Foute leiders kunnen heel lang blijven zitten zonder dat er van onderaf een correctie komt. Wat vroeger een dorpsvergadering was, is nu een talkshow. Wat vroeger een directe confrontatie met een hoofdman was, is nu een verkiezing eens in de vier jaar of een boze tweet. Dat is symbolische tegenmacht, geen echte.

---

4. MGA als metafoor: leiders als standpunt, volgers als behoefte

Hier past jouw MGA-metafoor mooi. Mutual Gains Approach zegt: ga niet vechten over standpunten, maar onderzoek de onderliggende belangen en behoeften.

• Standpunten zijn het zichtbare topje van de ijsberg.
• Belangen en behoeften zijn het onzichtbare volume eronder.

Je voorstel: zou je niet hetzelfde kunnen zeggen over leiderschap?

• De leider = het standpunt
• De volgers = het cluster van belangen, angsten, verlangens erachter

Een oorlog is dan armpje drukken tussen standpunten (leiders) terwijl de echte dynamiek ligt bij de miljoenen mensen erachter:

• hun behoefte aan bescherming, identiteit en erkenning
• hun angst om status te verliezen
• hun verlangen bij een groep te horen

Leiders zijn in die zin de “gezichtsuitdrukking” van een collectief brein. Als wij obsessief naar dat gezicht blijven staren, missen we het brein.

---

5. Volgers als echte hoofdrolspelers

Vanuit dat perspectief wordt jouw fascinatie voor volgers logisch, en je afkeer van heldendom ook. Het zijn de onzichtbaren die geschiedenis maken:

• moeders die kinderen grootbrengen
• plichtsgetrouwen die elke dag gewoon op tijd hun werk doen
• anonieme uitvinders wiens naam we niet kennen
• slaven en arbeiders die systemen draaiend hielden
• burgers die meehollen of juist stilletjes weigeren

Een leider kan alleen maar organiseren wat volgers bereid zijn te leveren:

• soldaten die wél of niet schieten
• ambtenaren die wél of niet een bevel uitvoeren
• consumenten die wél of niet een product kopen
• kiezers die wél of niet opkomen dagen

Daarmee is de stelling van Van Vugt eigenlijk radicaal: niet de leider, maar het volgersbrein verdient onze aandacht. Hoe raken mensen overtuigd, verleid, bang gemaakt, loyaal? Waarom willen we überhaupt een sterke leider? Welke gaten vult hij of zij op?

---

6. Zelfbenoemde leiders en de pauwenstaart

In grote, anonieme systemen zie je steeds meer zelfbenoemde leiders:

• de “visionaire” CEO
• de “sterke man” in de politiek
• de “spirituele leider”
• de “influencer” met miljoenen volgers

Hun leiderschap lijkt autonoom, maar is vaak vooral een pauwenstaart: een overdreven signaal dat inspeelt op:

• angst (“ik bescherm jullie”)
• woede (“ik zeg wat jullie niet mogen zeggen”)
• status (“volg mij en je hoort bij de winnaars”)

Zonder een publiek dat hunkert naar zulke signalen, zou geen van hen lang overeind blijven.
De echte vraag is dus niet: waarom zijn zij zo? Maar: waarom willen zóveel mensen dit blijkbaar horen? Daar zit jouw systemische blik: leiderschap als symptoom van collectieve behoefte, niet als oorzaak.

---

7. Wat betekent dit als je Rand ernaast legt?

Ayn Rand zegt: de wereld wordt voortgestuwd door een kleine groep heldhaftige, productieve individuen; de rest parasiteert. Jij draait het om:

• die “helden” drijven juist op de inspanningen van miljoenen anderen
• hun genialiteit is deels een mythe, deels een kwestie van positie en timing
• zonder infrastructuur, onderwijs, zorg, familie, volgers – niets

De ironie is dat Rand gelijk heeft dát mensen graag in geniale individuen willen geloven. Dat verkoopt lekker als verhaal. Maar evolutionair en systemisch slaat haar verklaring de plank mis: ze overschat het individu en onderschat de groep. Daarom past Van Vugt beter bij jouw wereldbeeld: leiderschap als bijproduct van volgers en context.

---

8. Naar een volgzamer, maar volwassen perspectief

Wat blijft er over als je de heldendamp laat optrekken?

1. Minder obsessie met leiderschapscursussen
   Niet: “hoe word ik leider?”, maar: “hoe functioneer ik als volger?” Hoe herken ik manipulatie, hoe bewaak ik mijn grenzen, hoe organiseer ik tegenmacht?
2. Meer aandacht voor institutionele feedbacklussen
   Hoe zorgen we dat systemen weer lijken op die kleine groepen waar foute leiders konden worden teruggefloten? Via transparantie, ombudsfuncties, referenda, vakbonden, onafhankelijke media – kortom: moderne roddel en tegenmacht.
3. Herwaardering van de plichtsgetrouwen
   Geen straten alleen voor generaals en CEO’s, maar ook voor verpleegkundigen, vuilnismannen, programmeurs, verzorgenden, docenten, slaven en dwangarbeiders in onze geschiedenis.
4. Conflicten herdefiniëren
   Geen armpje drukken tussen leiders, maar systematisch zoeken naar de onderliggende worstelingen van volgers. MGA op macro-schaal.

---

9. Slot: de eer terug naar de volgers

Van Vugt heeft gelijk dat we het volgersbrein serieuzer moeten nemen. Jij zet daar nog een stap bovenop:

• Niet alleen psychologisch (“waarom volgen mensen leiders?”),
• maar ook systemisch (“welke structuren maken dat volgers weinig correctiemacht hebben?”).

De geschiedenis van Michiel de Ruyter, Soldaat van Oranje, Steve Jobs of Bill Gates is in jouw lezing geen heldenepos, maar een groepsproject met een paar zichtbare gezichten.

---

Samenvatting Van Vugt

We besteden te veel aandacht aan leiders en te weinig aan volgers. Leiderschap kan alleen bestaan bij de gratie van volgers. Wie wil begrijpen waarom leiders opkomen en macht krijgen, moet kijken naar de psychologische behoeften van hun volgers.

Belangrijkste punten

1. Leiders doen niets zonder volgers
Geschiedenis wordt vaak toegeschreven aan grote leiders (Hitler, Jezus, Steve Jobs), maar zij konden alleen invloed uitoefenen dankzij miljoenen mensen die hen volgden. Zonder volgers is een leider slechts iemand die tegen zichzelf praat.

2. Volgen is menselijk en evolutionair verklaarbaar
Ons brein is niet gebouwd om permanent kritisch en autonoom te zijn, maar om te volgen. In kleine groepen was volgen vaak rationeel en veilig: wie meeging met de groep kreeg bescherming; wie zich afzette riskeerde uitsluiting.

3. Volgers zijn niet passief, maar gemotiveerd
Mensen volgen leiders omdat die inspelen op fundamentele psychologische behoeften zoals:

• bescherming en veiligheid
• rechtvaardigheid
• identiteit
• status en erkenning
• richting en betekenis

Volgen is dus geen automatische reflex, maar een gemotiveerde keuze.

4. Verschillende typen volgers
Niet alle volgers zijn hetzelfde. Sommigen zoeken veiligheid, anderen status of strijd tegen onrecht. Autoritaire leiders spreken vooral mensen aan die zich bedreigd voelen in hun identiteit of status.

5. Democratie is kwetsbaar via de volgerskant
Democratie valt niet alleen door sterke leiders, maar door burgers die vatbaar zijn voor simplistische, sterke verhalen. Wie autoritaire leiders wil stoppen, moet niet alleen de leider bekritiseren, maar begrijpen waarom mensen hen volgen.

6. De echte macht ligt bij volgers
Leiders creëren zelden iets uit het niets. Ze verwoorden en versterken bestaande gevoelens, angsten en verlangens. Wie democratie wil beschermen, moet investeren in het begrijpen en weerbaar maken van het ‘volgersbrein’.

Conclusie

Leiderschap is de uitzondering; volgen is de regel. Geschiedenis wordt niet alleen gemaakt door leiders, maar vooral door de mensen die hen de macht geven.