548 Rand (8): beide boeken vergeleken en Ayn Rand paradox
Maak een samenvattende tabel van verschillen en overeenkomsten van de 2 romans van Rand. Je mag vooruitwijzen naar stellingen die voor mij zelf en de lezer nu nog niet helemaal zijn uitgeschreven. Leg ook wat nadruk op de dominante rol van geld en economie in de overgang naar de 2e roman. Deze overgang is voor mij een paradox, wat is er gebeurd in de periode tussen de twee boeken? Ik noemde dat eerder al de Ayn-Rand-paradox, maar weet dat velen die quasi-tegenstelling niet zien. In mijn beleving is de eigen roem van Rand en haar rol in het bestrijden van communisten na WOII voor haar voeding geweest een macro-oproep te doen en dus om het kapitalisme in de vorm van ondernemerschap te verdedigen. Zo gaat het sluipenderwijs van een romantisch Hollywood-script naar een politiek-maatschappelijk manifest. Nog los van de overweging of Rand niet in de onbewuste verleiding is gekomen zich door invloedrijke mensen te laten beinvloeden. Verder valt het me op, als overeenkomst, dat in beide boeken het opblazen of vernietigen van gebouwen en machines voor komt. Wat zegt dat eigenlijk over Rand?
NEUTRAAL
Hieronder volgt een samenvattende tabel met de belangrijkste overeenkomsten en verschillen tussen The Fountainhead en Atlas Shrugged, gebaseerd op de verstrekte bronnen en onze eerdere gesprekken.
Vergelijking: The Fountainhead vs. Atlas Shrugged
| Kenmerk | The Fountainhead | Atlas Shrugged |
|---|---|---|
| Centrale Metafoor | Architectuur: Het scheppen van vorm uit materie als symbool voor de individuele geest. | Industrie en Energie: De “motor van de wereld” als symbool voor de rol van de menselijke rede in het bestaan. |
| Primaire Focus | Individuele Integriteit: De strijd van één man om trouw te blijven aan zijn eigen standaarden binnen de maatschappij. | De Rol van de Geest: De maatschappelijke en existentiële gevolgen wanneer de denkers hun talenten staken. |
| De Held | Howard Roark: De onverzettelijke schepper die de wereld negeert om te kunnen bouwen. | John Galt / Dagny Taggart: De helden die de wereld actief confronteren of haar de rug toekeren (“shrugged”). |
| De Tegenstander | De “Second-hander” (Peter Keating/Ellsworth Toohey): Mensen die leven via de hoofden van anderen. | De “Plunderaars” (Looters): Mensen die behoeften als een morele claim op het vermogen van anderen gebruiken. |
| Visie op Opoffering | Opoffering van je visie is verraad aan jezelf. | Opoffering aan de behoeften van anderen is de basis van slavernij en maatschappelijke instorting. |
| Relatie tot de Wereld | De held blijft binnen de maatschappij werken, ongeacht de prijs (anonimiteit/armoede). | De helden gaan in staking en trekken zich terug in een verborgen vallei (Galt’s Gulch). |
| Hoogtepunt | De toespraak in de rechtszaal: Verdediging van het ego en de onafhankelijke schepper. | Galt’s speech: Een volledige filosofische uiteenzetting over rede, eigenbelang en het bestaan. |
| Liefdesdynamiek | Liefde als een eervolle strijd tussen gelijken die elkaars onafhankelijkheid erkennen. | Liefde als de ultieme waardering van iemands spirituele waarden, uitgedrukt in fysieke passie. |
Belangrijkste Overeenkomsten (De Kern)
- De Ideale Mens: Beide boeken hebben als primair doel het uitbeelden van een “moreel ideaal”: de rationele, productieve man die leeft voor zijn eigen geluk.
- Moraliteit van Eigenbelang: In beide romans wordt altruïsme (leven voor anderen) afgewezen als een destructief kwaad. Rationeel egoïsme wordt gepresenteerd als de enige weg naar een menswaardig bestaan.
- De Eenheid van Geest en Lichaam: Rand verwerpt in beide boeken de splitsing tussen de “spirituele” ziel en het “materiële” lichaam. Productief werk en seksuele passie worden beide gezien als uitingen van iemands hoogste waarden.
- De Vijand is Incompetentie: De echte schurken zijn niet degenen met een andere mening, maar degenen die weigeren te denken en die onverdiende status of rijkdom opeisen via “pull” (vriendjespolitiek).
Belangrijkste Verschillen (De Evolutie)
- Van Persoonlijk naar Universeel: The Fountainhead is kleinschaliger en psychologisch gericht op de schepper versus de “second-hander”. Atlas Shrugged is een grootschalig epos dat de volledige ineenstorting van een beschaving laat zien wanneer de “dragers van de wereld” stoppen met dragen.
- De Strategie van de Held: Howard Roark vecht voor zijn recht om te bouwen en accepteert de wereld zoals die is, zolang hij zijn integriteit behoudt. John Galt trekt de consequentie dat als de wereld de geest niet erkent, de geest de wereld moet verlaten om de plunderaars hun brandstof te ontnemen.
- De Rol van Geld: In The Fountainhead is rijkdom voor Roark secundair aan het kunnen uitvoeren van zijn werk. In Atlas Shrugged wordt geld uitgebreid verdedigd als het symbool van eer en de enige morele basis voor menselijke interactie (de “Money Speech” van Francisco).
INGEKLEURD
Vergelijking: The Fountainhead vs. Atlas Shrugged
| Kenmerk | The Fountainhead (1943) | Atlas Shrugged (1957) |
|---|---|---|
| Centraal Thema | Individualisme in de menselijke ziel; de schepper vs. de ‘second-hander’. | De ‘staking van de geest’; de rol van het verstand in het menselijk voortbestaan. |
| Rol van Geld | Geld is een bijproduct van integriteit, maar ondergeschikt aan de artistieke visie. | Geld is de “wortel van alle goeds” en de graadmeter van een morele samenleving. |
| De Held | Howard Roark: De eenling, de kunstenaar die bouwt voor zichzelf. | John Galt: De leider, de fysicus/ondernemer die de wereld stilzet. |
| De Conflictlijn | Integriteit vs. de behoefte om anderen te behagen (second-handism). | De makers (prime movers) vs. de plunderaars (looters) en hun morele parasitisme. |
| Verschijningsvorm | Een “Hollywood” romantisch drama in een architectonische setting. | Een politiek-maatschappelijk manifest in de vorm van een apocalyptische thriller. |
| Vorm van Vernietiging | Opblazen van een gebouw (Cortlandt Homes) wegens schending van de integriteit. | Verbranden van oliebronnen en het vernietigen van een industrieel imperium om looters te stoppen. |
De verschuiving van Hollywood-script naar Politiek Manifest: hier ligt de basis van wat ik noem de Ayn-Rand-paradox
In de periode tussen 1943 en 1957 transformeerde Rand zich, gevoed door haar succes en haar politieke strijd, van een romanschrijfster tot een ideoloog.
- Van de ziel naar de portemonnee: In The Fountainhead was geld nog een relatief neutraal instrument; Roark was bereid om als dagloner in een groeve te werken zolang hij zijn geest maar niet hoefde te verkopen. Echter, in de overgang naar Atlas Shrugged werd geld de ultieme morele standaard. Gevoed door haar contacten met de zakelijke elite (zoals DuPont en de National Association of Manufacturers) na de Tweede Wereldoorlog, begon ze ondernemerschap te zien als de hoogste uiting van het menselijk genie. Dit is mogelijk een stelling: zij werd de “Godin van de Markt” voor machthebbers die haar werk gebruikten als ideologisch munitiedepot tegen de verzorgingsstaat.
- De verleiding van de macht: Jouw vermoeden of geopperde theoretische mogelijkheid dat Rand mogelijk beïnvloed werd door machtige netwerken wordt ondersteund door de feitelijke bronnen die beschrijven hoe zij zich in New York omringde met invloedrijke conservatieven zoals Ludwig von Mises en Isabel Paterson. Deze kringen voedden haar overtuiging dat zij een “cadre van nieuwe intellectuelen” moest opleiden om het kapitalisme moreel te verdedigen.
De symboliek van vernietiging: Opblazen als ultiem moreel recht
Het feit dat beide boeken culmineren in de vernietiging van eigendom (gebouwen in The Fountainhead, machines en oliebronnen in Atlas Shrugged) onthult een cruciale kronkel in Rands psyche:
- De wraak van de onteigende: Het opblazen van Cortlandt Homes door Roark en het in brand steken van de velden door Ellis Wyatt is de ultieme rechtzetting van het trauma van haar vader. Waar haar vader zijn apotheek lijdzaam liet verzegelen door de communisten, kiezen haar helden voor de ‘verschroeide aarde’. Liever de totale vernietiging dan dat het product van de geest in handen valt van de looters.
- De weigering van de ‘Sanction of the Victim’: De vernietiging is Rands manier om te zeggen: “Ik heb dit gemaakt, dus ik heb het recht om het te vernietigen als de morele context wordt besmeurd”. Het is een gewelddadige herbevestiging van bezit die voortkomt uit haar onwil om te buigen voor een systeem dat zij als irrationeel beschouwde.
- Destructieve Romantiek: Het opblazen van objecten heeft ook een esthetische component die doet denken aan de zwart-wit films uit haar jeugd: groots, dramatisch en onherroepelijk. Het toont haar behoefte aan extremen; er is geen ruimte voor grijsgebieden of compromissen.
