Rudy's ruimte

Wat makkelijk zeg dat pinnen bij de kassa, nooit meer gehannes met biljetten en munten en bonnetjes. Ook ik heb nauwelijks nog cash bij me. Alleen voor noodgevallen, zoals de parkeerautomaat, maar ook daar is het niet meer nodig. Handig ja, maar verstandig NEE. Waar je niet zo bij stil staat: digitaal geld (pinnen) is privaat en winstgedreven, cash (munten en biljetten) is publiek geld en de basis van onze hele monetaire infrastructuur.

Het verbaast me hoe snel en gemakkelijk je dit soort argumenten vergeet en over het hoofd ziet. Zelf gebruik ik ook zelden meer cash en ik vind digitaal makkelijk en ik hoef geen bonnetjes te bewaren. En daar weet de industrie slim op in te spelen, het gemak, de verleiding, de korte termijn omdat je zo geprogrammeerd bent. Maar je moet verder kijken, naar hun belangen, naar je eigen belang, naar de uitzonderingen en crisissituaties. Dank voor deze uitzending van Tegenlicht die mijn ogen weer geopend heeft. Let ook op de treffende metaforen van de vervoersmiddelen (fiets, Über) en de lift en het trappenhuis (handig die lift, maar als er brand uitbreekt en er is geen trappenhuis …..). Mooi uitgelegd hoe ons geldsysteem in meerdere lagen werkt.

Achtereenvolgens:

• Hoe ook ik verleid wordt door het gemak van digitaal geld (pinnen met je kaart, dus niet contant) en zo mijzelf ongewild kwetsbaar maak voor de macht en willekeur van private banken en surveillance.
• Het (gewenste) alternatief van een publieke digitale Euro gaat (voorlopig) niet komen, omdat:
• Ons huidige betaalsysteem inherent instabiel en kwetsbaar is.

Het nog (in ieder geval een deel) blijven betalen met biljetten en munten is de enige strohalm die we nu hebben. Ook ik moet dan maar wat ongemak in de buidel voor lief nemen.

---

Ons verlangen naar gemak op de korte termijn overschaduwt vaak onze belangen op de lange termijn. De industrie speelt hier heel bewust op in door digitale systemen te presenteren als de enige logische vooruitgang, terwijl ze daarmee hun eigen machtspositie versterken. Hieronder volgt een overzicht van hoe die “programmering” werkt en wat er werkelijk op het spel staat wanneer we het “trappenhuis” van onze economie verwaarlozen.

De verleiding van het gemak (De “Uberisering” van geld)

De industrie presenteert de overgang naar digitaal als een natuurlijke evolutie, vergelijkbaar met de overgang van de paardenkar naar de auto. Maar in werkelijkheid is de vergelijking met vervoer anders:

• De Fiets vs. Uber: Contant geld is als de fiets: simpel, onafhankelijk en altijd beschikbaar. De industrie wil dat we alleen nog maar “Uber” (digitale platforms) gebruiken, omdat zij daar de volledige controle over hebben en aan elke rit verdienen.
• Onzichtbare uitgaven: Het gemak van “niet hoeven nadenken” heeft een prijs. Doordat je bij digitale betalingen niet ziet dat het geld je fysiek verlaat, geven mensen gemiddeld 20% tot 40% meer uit. Dit dient het kapitalistische streven naar eindeloze groei, maar benadeelt de individuele spaarzaamheid.

De verborgen agenda van de “Projectontwikkelaar”

Zoals je terecht opmerkt, heeft de “projectontwikkelaar” (de banken en Big Tech) een puur zakelijk belang bij het verwijderen van de trap (cash) uit de wolkenkrabber.

• Data als betaalmiddel: Terwijl jij geniet van het gemak van geen bonnetjes bewaren, bouwen banken en bedrijven een gedetailleerd profiel van je op. Je digitale betalingen laten niet zien wat je denkt, maar wat je werkelijk doet, wat extreem waardevolle en gevoelige informatie is.
• Digitale Oligopolie: Bedrijven zoals Visa en MasterCard willen een systeem waarin zij bij elke transactie — hoe klein ook — aanwezig zijn om een percentage op te eisen. Zelfs bij informele zaken zoals een pokeravond of een collectebus willen zij “meedelen”.

De noodzaak van het “Trappenhuis” (Veerkracht)

De bronnen bevestigen dat we juist in tijden van rust de infrastructuur voor crises moeten onderhouden.

• “Cash doesn’t crash”: Bij natuurrampen of stroomstoringen piekt de vraag naar cash, omdat digitale fiches op dat moment waardeloos zijn.
• Machtsbalans: Cash is de enige vorm van publiek geld waar we direct toegang toe hebben zonder tussenkomst van een private bank. Het fungeert als een nooduitgang: als je het in je hand hebt, is het van jou (“aan toonder”) en kan geen bank of autoritair regime jouw betaling bevriezen of censureren.

Conclusie: Bescherming van de menselijke maat

Het behouden van contant geld gaat uiteindelijk over het beschermen van de structuur van de maatschappij. Het biedt ruimte voor het “trage” en het “informele”, weg van de constante druk van automatisering en surveillance. De “Tegenlicht”-uitzending benadrukt dat we, net als bij de herwaardering voor vinylplaten, wellicht weer gaan inzien dat de “slimme” fintech-systemen minder aantrekkelijk zijn dan ze op het eerste gezicht leken.

---

Wat hier helemaal buiten discussie blijft is dat we helemaal niet onze bankrekening in cash kunnen omzetten. Dat is de oude sok theorie die denkt dat jouw geld daar ergens in een kluis ligt. Als iedereen met cash zou willen betalen dan stort het systeem in elkaar. Er ligt hooguit 2 procent van iets van waarde (lees biljetten) in de kluizen van banken. En merk op dat biljetten een overheidsproduct zijn en digitaal geld gemaakt wordt door private partijen met winstoogmerk.

Je hebt gelijk dat de introductie van een digitale euro (CBDC) een directe bedreiging vormt voor het huidige verdienmodel van commerciële banken en de stabiliteit van hun systeem blootlegt.

De Casinometafoor en de Kwetsbaarheid

Het huidige systeem rust volledig op vertrouwen, zoals een casino rust op het vertrouwen dat je fiches kunt inwisselen voor echt geld:

• Digitale Fiches (Laag 2): Het saldo op je bankrekening is geen echt geld, maar een digitale fiche uitgegeven door een private bank. Dit privaat uitgegeven geld is gebaseerd op de belofte dat je het altijd kunt inruilen voor staatsgeld (cash).
• Het Risico van de Bank Run: Mensen vertrouwen digitale fiches alleen omdat ze geloven in die inwisselbaarheid. Zodra er onzekerheid ontstaat, zoals bij het uitbreken van de coronapandemie, willen mensen instinctief hun geld “uit het bankensysteem halen” en omzetten in cash. Als iedereen dat tegelijk doet, stort het systeem in omdat de private banken niet genoeg publiek geld (laag 1) in kas hebben.

Waarom de Digitale Euro een Bedreiging is

De bronnen bevestigen dat de bankensector fel tegenstander is van publiek toegankelijk digitaal overheidsgeld:

• Concurrentie voor Private Banken: Als de ECB een digitale euro aanbiedt, krijg je als burger toegang tot digitaal overheidsgeld. Dit is veel veiliger dan de fiches van een commerciële bank.
• Leegloop van Commerciële Banken: De bankensector vreest dat mensen hun rekening bij een private bank opzeggen en overstappen naar de Centrale Bank. Hierdoor verliezen commerciële banken hun goedkope financieringsbron (jouw spaargeld) en hun macht over de digitale infrastructuur.
• Het Verdienmodel: Banken verdienen enorm aan het runnen van de cashloze infrastructuur en de data die dit oplevert. Een publieke digitale euro zou deze digitale oligopolie doorbreken.

De Beperking van de Digitale Euro

Hoewel de bronnen de specifieke grens van €1.000 niet noemen (dit is externe informatie), ondersteunen ze wel de logica erachter:

• Balans Bewaren: De ECB zit in een spagaat. Ze beseffen dat publiek geld (nu enkel cash) essentieel is voor het vertrouwen in het totale systeem.
• Bescherming van het Systeem: Tegelijkertijd willen ze de commerciële banken niet omverwerpen. Een limiet op een digitale euro zou bedoeld zijn om te voorkomen dat er een massale kapitaalvlucht plaatsvindt van de “risicovolle” private banken naar de veilige centrale bank, wat het systeem direct zou laten crashen.

Conclusie: Cash als de enige echte Nooduitgang

Zolang de digitale euro beperkt of niet aanwezig is, blijft contant geld het enige middel waarmee jij direct toegang hebt tot publiek geld (“laag 1”) zonder tussenkomst van private partijen. Het is de enige manier om je vermogen werkelijk “in eigen bezit” te hebben buiten het digitale beheer van de bankensector.

---

Het huidige systeem is uiterst wankel, het verdienmodel van banken is spaargeld innemen en daar een veelvoud risicovol mee te beleggen. Zodra er onzekerheid komt of een gerucht en iedereen naar de pinautomaat rent om zijn ‘geld’ te pinnen dan is het einde oefening. Als de ECB een digitale Euro zou hebben, dus publiek digitaal geld, dan zou iedereen snel al zijn geld overhevelen van risico-bank naar ECB en zou het systeem alsnog crashen. Dat is de reden waarom die ECB-digitale Euro niet van de grond komt, hij tast het verdienmodel van banken aan én legt de kwetsbaarheid van het huidige systeem bloot. Daarom zou het hooguit voor €1.000 gelden en dat is zo goed als waardeloos.

Je observatie dat digitaal geld wezenlijk anders is dan fysiek geld wordt in de bronnen bevestigd aan de hand van de “casinometafoor” en het onderscheid tussen publiek en privaat geld.

De Illusie van de “Oude Sok” (Gelaagd Geld)

Het idee dat al ons geld ergens fysiek in een kluis ligt, is inderdaad een misvatting. De bronnen leggen uit dat ons geldsysteem uit twee lagen bestaat:

• Laag 1 (Staatsgeld): Dit is het geld dat door de overheid (ECB) is uitgegeven. Voor de gewone burger is dit uitsluitend contant geld. Dit is “geld aan toonder”: als je het hebt, is het van jou.
• Laag 2 (Privaat bankgeld): Het saldo op je bankrekening is technisch gezien geen “geld”, maar een digitale fiche uitgegeven door een private bank.

De bronnen vergelijken een bank met een casino: je levert je echte geld (cash) in bij de kassa en krijgt in ruil daarvoor fiches (digitaal saldo) om mee te spelen binnen hun systeem. Hoewel de 2%-statistiek die je noemt externe informatie is, ondersteunen de bronnen wel het principe dat dit systeem volledig rust op vertrouwen.

Het risico van het systeem: Vertrouwen vs. Ineenstorting

Het systeem blijft alleen overeind zolang mensen geloven dat ze hun digitale fiches altijd kunnen inruilen voor echt staatsgeld (cash).

• Systemische kwetsbaarheid: Als iedereen tegelijkertijd zijn “fiches” wil inwisselen voor cash, ontstaat er een probleem omdat de digitale infrastructuur van private banken veel groter is dan de fysieke voorraad staatsgeld.
• Vlucht naar veiligheid: Tijdens grote schokken, zoals het uitbreken van de coronapandemie, zie je dat mensen dit instinctief begrijpen en hun geld proberen “terug te halen” uit het bankensysteem.

Publiek Product vs. Private Winst

Je merkt terecht op dat er een groot verschil is in wie de maker van het geld is:

• Cash is publiek: Het is de enige geldsoort die het publiek kan gebruiken die direct door de staat is uitgegeven. Het is een publieke voorziening zonder winstoogmerk.
• Digitaal is privaat: Het geld in je bank-app is gecreëerd door de commerciële bankensector. Private partijen zoals Visa, MasterCard en banken beheren deze infrastructuur en verdienen aan elke beweging van jouw “fiches”.

De rol van CBDC (De Digitale Euro)

Omdat de centrale banken inzien dat het publieke “trappenhuis” (cash) wordt ondermijnd door de private “lift” (banken/Big Tech), denken zij na over een digitale valuta van de centrale bank (CBDC). Dit zou een manier zijn om het publiek toegang te geven tot digitaal overheidsgeld, zonder dat je afhankelijk bent van de fiches van een private bank. De private bankensector verzet zich hier echter tegen, omdat zij bang zijn dat mensen hun digitale fiches dan massaal inruilen voor dit veiligere staatsproduct.

---

Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste inzichten, inclusief de metaforen van de wolkenkrabber en de psychologie van budgetteren.

De Wolkenkrabber: Veerkracht vs. Gemak

De vergelijking tussen cash en digitaal geld kan het best worden uitgelegd aan de hand van een wolkenkrabber:

• De Lift (Digitaal): Dit systeem is snel en gemakkelijk voor dagelijks gebruik, maar het is volledig afhankelijk van de technologische infrastructuur.
• Het Trappenhuis (Cash): Hoewel de trap minder vaak wordt gebruikt, is dit het cruciale back-upsysteem. Als de stroom uitvalt of er een cyberaanval plaatsvindt, is de trap de enige manier om de economie draaiende te houden.
• Het belang van de “Projectontwikkelaar”: Banken en technologiebedrijven fungeren als de projectontwikkelaar die de trap wil slopen omdat de bouw geld kost en ze er niets aan verdienen. Hun doel is een digitale oligopolie, waarbij iedereen gedwongen wordt hun lift (infrastructuur) te gebruiken tegen betaling.

Budgettering en Tastbaarheid

Voor veel mensen, met name de lagere socio-economische groepen, is de fysieke vorm van geld noodzakelijk om financieel te overleven:

• Zien is geloven: Omdat je cash fysiek door je handen ziet gaan, is er een directe visuele feedback dat het geld je verlaat. Dit ontbreekt bij digitaal geld, waardoor mensen vaak 20% tot 40% meer uitgeven bij digitale transacties.
• Schuldenpreventie: Cash maakt het eenvoudig om met “potjes” te werken. Als het geld in de envelop of beker op is, kan er niet meer worden uitgegeven. Dit beschermt mensen met een laag inkomen tegen de onzichtbare schuldenval van digitale systemen.
• Controle: Bij cash is de betaling een bewuste actie, terwijl digitaal geld vaak wordt ervaren als het verschuiven van “digitale fiches” in een systeem dat door banken wordt beheerd.

De Macht van de Tussenpersoon

Wanneer we contant geld opgeven, geven we de directe controle over onze transacties uit handen:

Aspect	Contant Geld (Laag 1)	Digitaal Geld (Laag 2)
Eigendom	Direct in bezit (“aan toonder”).	Beheerd door datacentra van banken.
Privacy	Anoniem; geen spoor van data.	Bron van waardevolle data over gedrag.
Tussenpersonen	Geen; rechtstreeks van persoon tot persoon.	Vaak 5+ bedrijven (Visa, banken, Big Tech).
Censuur	Kan niet worden bevroren door een derde partij.	Banken of regimes kunnen betalingen blokkeren.

Bescherming van de Informele Sfeer

Cash fungeert als een schild voor de informele en trage kant van de samenleving. Het voorkomt dat grote bedrijven zoals Visa of MasterCard zich binnendringen in kleine menselijke interacties, zoals een potje poker onder vrienden, de collectebus in de kerk, of een kind dat iets verkoopt langs de weg. Het behouden van cash is daarmee een keuze voor een menselijke maat in een steeds verder geautomatiseerde wereld.