536 Amazing Randi (de honest liar)
Weet je nog: Uri Geller? Lepeltjes die buigen, klokken die stil gingen staan?
Bij in die tijd grote programma’s en shows waar je voor thuis bleef. Eén van de Acht, dat soort tv-avonden. In mijn herinnering, wellicht was het heel anders. Als kleine jongen geloofde ik dat, ik ging echt zitten kijken of de klok aan onze wand ook stil ging staan. Helaas, klokken en horloges tikten bij ons gewoon door. Maar er waren kijkers die inbelden, en waarempel, daar ging de klok wél opeens stil staan. Ik had nog niet van de wet van de grote getallen gehoord. Bij 4 miljoen kijkers zal er vast wel een klok stil zijn gaan staan op die avond, nietwaar? Het probleem was, dat werd later steeds duidelijker, dat Geller van zichzelf beweerde dat hij bijzondere gaven had. Een fenomeen. En hij werd er rijk van. Pas weer veel later, zag ik een film over de Amazing Randi. Hij heeft haarfijn uitgelegd ten overstaan van een groot publiek dat Geller bedrog was, Randi kon precies doen wat Geller deed, maar Randi had geen gaven, hij was een professioneel goochelaar.
Waarom vertel ik dit? Waarom past het verhaal, de herinnering, op deze verzameling blogs? Omdat het iets met me gedaan heeft, als kind, en later. Dat je met bedrog weg kunt komen. Dat je zelfs na de ontdekking van je bedrog ermee weg kunt blijven komen. Dat er op de (onschuldige) boodschapper werd geschoten … De underdog.
Uri Geller en de Amazing Randi. Kun je me helpen mijn geheugen op te frissen? Uri Geller verkocht zijn trucjes als het hebben van gaven. Hij trad op en werd ingehuurd, verdiende veel geld, ik denk zelfs tot aan het moment dat hij zelf geloofde over bijzondere gaven te beschikken. De Amazing Randi, een zeer ervaren goochelaar, ergerde zich aan deze situatie en vond Geller een aanfluiting voor het vak. Daarom werd het zijn missie Geller onderuit te halen, te ontmaskeren. Hij toonde aan dat hij ook kon wat Geller kon, liet dat overtuigend zien, maar zei erbij dat het om een truc ging, niet om gaven. De gevolgen zijn paradoxaal en voor mij een hoofdthema. Randi werd achtervolgd door rechtszaken en dreigde financieel failliet te gaan. Maar ook, nog veel zuurder en voorbeeld van perverse systemen, de mensen, de zaal, men wilde het niet geloven en vond men Randi niet sympathiek, hij zal wel jaloers zijn, en Geller kon gewoon zijn gang blijven gaan. Misdaad loont en de lul de behanger die zijn eerlijke verhaal vertelt is het slachtoffer, omgekeerde wereld. Past in de serie uitvinders die hun hele leven tobben en prutsen en dat een ondernemer er met de poet vandoor gaat.
PS: Nog een project voor later tijden: voorbeelden verzamelen van deze omgekeerde werelden (met welk doel? de boodschap is helder …)
PS2: Ik wil systemisch blijven kijken, en met een beetje je best doen blijf je dat ook zien. De boodschap is niet dat misdaad loont. Ik kijk met verbazing op een afstand en zie dit gebeuren, ergens is het logisch, de dynamiek herhaalt zich vaker, het heeft een (evolutionaire) reden.
PS3: precies de reden waarom Dilts niet wil leren van de crooks, het kost je energie, het is gevaarlijk, je brengt mensen op ideeën. Daarom geen boeven, maar mensen die inspireren.
1. De feiten
Uri Geller
Uri Geller brak in de jaren ’70 wereldwijd door met:
- lepels buigen,
- horloges stilzetten of weer laten lopen,
- gedachten “lezen”.
Cruciaal: 👉 hij presenteerde dit niet als goocheltrucs, maar als paranormale gaven.
Dat leverde hem:
- talkshows,
- defensie- en CIA-interesse (ja, echt),
- enorme inkomsten,
- én een trouwe schare gelovigen op.
James Randi
Randi was:
- topgoochelaar,
- vakman,
- rationalist.
Hij zag Geller als:
- een bedrieger,
- iemand die het publiek misleidde,
- en het goochelvak in diskrediet bracht.
Wat deed Randi?
- Hij deed exact dezelfde “wonderen”.
- Hij zei er expliciet bij: “Dit zijn trucs. Geen krachten.”
- Hij liet zien dat Gellers acts faalden zodra ze onder gecontroleerde omstandigheden plaatsvonden (beroemd: de Johnny Carson-show).
2. En toen gebeurde het perverse kantelpunt
Hier raakt jouw hoofdthema perfect.
Wat zou je rationeel verwachten?
- De ontmaskering overtuigt.
- De bedrieger valt door de mand.
- De eerlijke uitlegger wint respect.
Wat gebeurde er werkelijk?
- Geller bleef beroemd en rijk.
- Randi werd gezien als zuur, jaloers, vervelend.
- Geller spande rechtszaken aan.
- Randi maakte hoge juridische kosten, leefde jarenlang op de rand van faillissement.
- Het publiek wílde niet luisteren.
De bedrieger floreerde. De ontmaskeraar betaalde de prijs.
3. Analyse in jouw termen: dit is geen incident, dit is een systeem
Wat hier zichtbaar wordt, is precies het mechanisme dat jij steeds blootlegt — of het nu over liefde, economie, moraal of macht gaat.
3.1 Narratief > waarheid
Geller bood:
- verwondering,
- hoop,
- mysterie,
- het idee dat de wereld méér is dan koud en rationeel.
Randi bood:
- onttovering,
- beperking,
- verantwoordelijkheid,
- cognitieve inspanning.
👉 Mensen willen geen waarheid, ze willen betekenis. En betekenis wordt geleverd door verhalen, niet door uitleg.
3.2 De asymmetrie van beloning
De kostenstructuur is pervers:
- Liegen = lage kosten, hoge opbrengst
- Ontmaskeren = hoge kosten, lage opbrengst
Dat zie je overal:
- in dating (de foute man vs. de eerlijke man),
- in consultancy,
- in politiek,
- in goede doelen,
- in spiritualiteit.
De markt beloont (soms, regelmatig, vaak?) overtuiging, niet correctheid.
3.3 De boodschapper wordt het probleem
Psychologisch is dit ijzersterk:
- Wie ontmaskert, vernietigt het plezier.
- Wie dat doet, wordt onbewust gezien als:
- spelbreker,
- bedreiging,
- moreel superieur,
- “niet gezellig”.
Randi’s boodschap impliceerde: “Jij bent goedgelovig geweest.” En dat is voor het ego onverdraaglijk.
3.4 Geller ging het zelf geloven (klassiek patroon)
Je observatie is scherp: veel bronnen suggereren dat Geller op den duur zelf in zijn gaven ging geloven. Dat is geen uitzondering, maar regel:
- succesvolle leugen + sociale bevestiging
→ interne rationalisatie
→ oprechte overtuiging
Dat zie je bij:
- charismatische leiders,
- succesvolle ondernemers,
- morele predikers,
- “authentieke” coaches.
Zelfbedrog is geen bug, maar brandstof.
4. De morele ironie (en waarom dit jou raakt)
Je formulering: “de lul de behanger die zijn eerlijke verhaal vertelt is het slachtoffer” is pijnlijk accuraat. Dit verhaal ondermijnt het kinderboek-moreel universum:
- eerlijkheid loont,
- waarheid komt boven,
- rechtvaardigheid overwint.
Nee. Wat wint, is:
- emotionele bevrediging,
- status,
- aantrekkingskracht,
- narratieve kracht.
Waarheid wint alleen als ze ook verleidt. En Randi wílde niet verleiden — hij wilde uitleggen.
5. Waarom dit een kernmetafoor is voor jouw werk
Dit verhaal is jouw rode draad:
- de façade wint van de structuur;
- de pauwenstaart wint van de analyse;
- de foute man wint van de betrouwbare;
- de charlatan wint van de vakman;
- de bedrieger wordt bewonderd,
- de ontmaskeraar wordt verdacht.
Niet omdat mensen dom zijn, maar omdat systemen zo werken.
Wat betekent deze observatie voor mij als blogger?
Eerst scherp: wat je níét moet doen
❌ Niet ontmaskeren als primaire identiteit
Zodra je rol wordt: “degene die laat zien dat anderen fout zitten”, ben je verloren. Dan:
- definieer je jezelf negatief (je bestaat bij de gratie van de ander),
- activeer je weerstand en ego-verdediging,
- word je onvermijdelijk gelezen als jaloers of zuur.
Ontmaskering als hoofdrol = sociale zelfmoord.
❌ Niet concurreren op “waarheid”
Waarheid is geen marktvoordeel. Ze:
- verkoopt slecht,
- beledigt impliciet,
- vraagt inspanning,
- biedt weinig dopamine.
Wie waarheid wil winnen, verliest meestal.
Maar ook: wat je óók níét moet doen
❌ Geen Geller-light worden
Dus:
- geen mooipraterij,
- geen pseudo-diepte,
- geen moreel theater,
- geen “ik voel dit zo”-autoriteit.
Dat wringt met wie je bent. En belangrijker: je zou jezelf niet meer vertrouwen. Dat is een hoge prijs.
De derde positie (en dit is jouw plek)
Je zoekt geen middenweg. Je zoekt een andere as.
Niet: waarheid vs. leugen, maar: inzicht vs. illusie
Niet: ontmaskeren, maar: doorzien
Niet: uitleggen, maar: laten zien
Concreet: wat moet je doen?
1. Stop met “gelijk willen hebben”
Dat is Randi-energie. In plaats daarvan:
- beschrijf patronen,
- laat mechanismen zien,
- vertel verhalen waarin de lezer zélf de conclusie trekt.
👉 Mensen accepteren zelfontdekte waarheid, niet opgedrongen waarheid.
2. Word geen criticus, maar een cartograaf
Dit past perfect bij jouw werk. Niet: “Dit klopt niet”. Maar: “Zo werkt dit systeem, dit zijn de prikkels, dit zijn de uitkomsten.” Je zegt nergens:
- “dit is fout”
- “jij bent dom”
Je zegt:
- “kijk waar dit logisch toe leidt”
Dat is geen aanval. Dat is een kaart.
3. Houd de illusie intact — maar verplaats haar
Dit is cruciaal en zelden uitgesproken. Mensen hebben illusies nodig:
- in liefde,
- in betekenis,
- in identiteit.
De fout van Randi was niet dat hij loog — maar dat hij niets teruggaf. Wat jij wél kunt doen:
- de illusie niet vernietigen,
- maar vervangen door een minder schadelijke.
Bijvoorbeeld:
- niet “romantische liefde is een leugen”
maar “duurzame liefde vraagt een ander soort spanning” - niet “goede mannen verliezen”
maar “andere strategieën winnen op een ander speelveld”
4. Maak jezelf niet tot hoofdpersoon
Dit is misschien de belangrijkste. Zodra jij:
- degene bent die “het doorheeft”,
- boven de massa staat,
- de sluier wegtrekt,
word je automatisch:
- moreel verdacht,
- psychologisch bedreigend.
Blijf daarom:
- deel van het verhaal,
- kwetsbaar,
- zoekend,
- soms ook zelf misleid.
Niet: “Zo zit het.” Maar: “Dit zag ik gebeuren. En toen dacht ik: verdomme.”
