Rudy's ruimte

Na het zien van de film over de bouw van de Grande Arche in Parijs, kijk je nooit meer op dezelfde manier naar deze boog of kubus. Vond ik het een goede film? Mwaah, de moeite waard. Zet het me aan het denken? Dat zeker. De film triggert mijn ervaringen met architecten en het raakt aan een persoonlijk thema. Van mijn part noem je het een architecten-fobie, en staat het symbool voor een groter thema.

Kort het verhaal van de film. Een volstrekt onbekende Deense architect wint de prijsvraag om dat grote nieuwe prestigieuze gebouw in Parijs te mogen ontwerpen. Bij de bekendmaking gelach alom, wie is deze man die slechts 4 gebouwen heeft ontworpen en al relatief oud is. Maar dat beeld draait snel om: het gaat om een zeer principieel iemand die weinig tot geen ruimte laat van zijn ontwerp af te wijken. Uiteraard treft hij vele Franse hobbels op zijn pad en hier en daar moet er wat water bij de wijn. Ondertussen is de Franse president Mitterand zijn grote vriend en supporter. De vele hobbels worden saai en voorspelbaar en soms bijna slapstick-achtig (Louis de Funès taferelen). Tot het moment aanbreekt dat de maat vol is voor de architect, hij kan hier niet meer achter staan, dit is niet meer zijn ontwerp, hij dient zijn ontslag in. Deze man gaat voor zijn principes, dat is duidelijk. Of is het inderdaad een groot ego en muggenzifter? Maar we zijn er nog niet, er komen nog twee kantelpunten. Spoiler alert … De eerste is Hollywood: het is niet alleen dat hij niet meer achter zijn ontwerp staat, hij ziet nu in dat hij te ver is gegaan, monomaan bezig is geweest, en dat wat echt belangrijk is in dit leven (zijn vrouw natuurlijk) heeft verwaarloosd. Hij komt tot inzicht, het gaat niet om geld en prestige en kubussen, het gaat om het grote geluk dat van binnen zit en klein is. Hoe hij het herstel met zijn weggelopen vrouw inzet wordt verder niet getoond. Wel, en dan zijn we aan het einde, hoe hij moederziel alleen enkele jaren later nog een keer naar Parijs gaat om naar de voortgang van ‘zijn’ kubus te kijken. En dan krijgt de architect een beroerte en gaat op een bankje met vol zicht op dat gedrocht zitten, waar hij ter plekke overlijdt. De man eindigt ergens ver weg verstopt op een kerkhof in Denemarken waar zijn voormalige Franse companen hem nog een laatste bezoek brengen. En zo schijnt dat ook in het echt te zijn gebeurd. Maar goed, doet er ook niet toe.

Nu mijn ervaring met architecten die hier lekker wordt uitvergroot. Altijd dat ge-emmer over de verhoudingen, de maten, de vlakken, de lijnen, de doorkijkjes, de materialen, de kleuren …. en zelden gaat het over waar een gebouw (ook) toe dient. De Deense architect laat aan een Fransman een van zijn kerken zien. Alles is door hem ontworpen, de ramen, de bankjes, het altaar, alles is perfect, en ook een kubus by the way. Maar dan vraag ik me af (los van dat ik totaal de schoonheid niet zie), zitten die bankjes lekker, hoe is het met de akoustiek gesteld, is het een beetje warm te krijgen in de winter, is het gezellig, voelen de mensen zich daar thuis .. kortom, is het gebouw perfect voor zijn doelen. Natuurlijk ben ik ook een barbaar, want het is ook een doel van een gebouw om esthetisch te zijn, een plezier voor het oog of whatever. Maar die air van architecten alsof het halve goden zijn, kunstenaars, terwijl ik dan denk: joh, we moeten wat dingen doen, maak iets waar dat allemaal kan, en doe het zo dat het fijn en langdurig en tegen acceptabele kosten kan. Of je een fijne stoel ontwerpt, of een versterker of een gebouw, het is een vak, dat moet je beheersen, maar je hoeft er niet zo ingewikkeld over te doen. En deze kunstenaars gaan dan voor hun principes, daar mag nooit aan getornd worden, wat de klant of de gebruiker ervan vindt … te vaak meegemaakt dat dat op de achtergrond raakt. Het is me meerdere malen overkomen dat ik bij een presentatie door de architect (ik was mede-opdrachtgever) na een gloedvol betoog over lijnen, vlakken, verhoudingen etc vroeg waar al deze eisen stonden, wie had daar om gevraagd, waarom dacht hij dat wij dat belangrijk vonden? Vervolgens kijkt hij je dan aan met een blik van ‘wat is dat voor malloot?’, ik ben een kunstenaar en ik heb mijn eigen eisen. Prima, ga dat vooral in je eigen tijd doen of overtuig ons van de voordelen maar vooral: houd je aan onze overeenkomst met wensen en eisen waar we maandenlang in jouw bijzijn over vergaderd hebben!

Zo, dat ben ik weer even kwijt. Dat beeld van de architect wordt in deze film groot neergezet. Een halve god die nooit zijn principes (wat die ook mogen zijn, ook in deze film wordt mij dat niet duidelijk) zal verloochenen. Ergens achteraan in de film geeft de architect weer les aan studenten en zegt hij zoiets als ‘het klopt van geen kanten, maar ik zie dat er sprake is van passie, dat is het belangrijkste, je krijgt alsnog een voldoende’. Jaja, het gaat om de passie dus. En dan nog wat met vlakken en lijnen enzo. Anyway, hoe verhoudt zich dat beeld met de grote roman van Ayn Rand ‘Founteinhead’ die ook draait om de architect Howard Roarke? Deze roman uit 1943 is in 1949 verfilmd en er zijn tot op de dag van vandaag vele toneeluitvoeringen van gemaakt. De architect Howard Roark is ook zo’n principe-ridder. Ook daar draait het allemaal om deze architecten cliché’s waarbij Howard zich distantieert van de mode van die tijd om gebouwen te ontwerpen met Romeinse en Griekse randjes en franjes en versierseltjes, dat is kitsch en vals-retro. In zijn strijd met klanten blijft hij stug volhouden, niemand en niets mag van zijn ontwerp afwijken. Maar Howard geeft nooit op, als het tenslotte toch zover komt dat zijn ontwerp verprutst wordt steekt hij er ’s nacht de fik in. Mijn ontwerp of geen ontwerp. Typisch Ayn Rand heldendom. Howard heef zijn werk, zijn scheppende kracht, zijn genius, op nummer 1 staan, altijd en overal. Een vrouw kan nooit die plek innemen. Sterker nog: zou hij zijn genialiteit op nummer 2 zetten (en de vrouw bovenaan) dan zou die vrouw hem minder aantrekkelijk vinden. De vrouwelijke tegenspeler van deze architect heeft dat ook door en realiseert zich dat hierdoor de liefde ook paradoxaal en onmogelijk is. Of hij gaat voor haar, dan is de aantrekking weg. Of hij gaat voor zijn werk, dan is hij er niet volledig voor haar. Uiteindelijk draait deze visie in dit boek/film uit op een scene die dicht tegen verkrachting aanzit, blijkbaar moet dat dan zo aflopen bij Rand (hoop over te doen geweest). Ook het einde bij de architect van Rand is anders, Howard ziet de oplevering van zijn werk en zo uit mijn hoofd is zijn droomvrouw er dan ook bij als hij in een lift omhoog boven de stad uittorent (Hollywood-scene).

In beide film zijn architecten dus halve goden en hele kunstenaars die iets unieks neerzetten. Nergens een relativering dat het gewoon om een gebouw gaat, een beetje van dit en een beetje van dat, gewoon een vak net zoals een schrijver die een handleiding schrijft, een technicus die een versterker of een stofzuiger ontwerpt. Gewoon een vak, kun je leren, beetje passie is fijn, en de ene is wat beter dan de ander. Oja, Howard pakt ergens in het boek een bijzondere uitdaging op: een social-housing project waar armere mensen fijn kunnen leven. Een aparte noot in het werk van Rand: een sociale dimensie met de uitdrukkelijke kanttekening dat de architect dat doet vanuit zijn eigen ego-principes, niet om mensen te helpen, niet om de gemeenschap te dienen. Howard doet het nooit voor het geld. Howard is iemand die alleen op zijn eigen kompas vaart, wat anderen van hem of zijn werk denken speelt geen enkele rol (zo iemand is een first-rater, de rest die buigt en draait, dat zijn de second-raters). Dat is waarom ik denk dat er ergens tussen deze roman van Rand en de volgende (Atlas Shrugged 1957) iets is gebeurd. In die laatste roman gaat het ook weer om mythische helden, dit keer ondernemers waar de wereld niet zonder kan. Deze ondernemers zijn echter gedreven door geld en de eerste en beste willen zijn. Het lijkt dat wat de buitenwereld hier van belang is, zijn deze ondernemers/helden echt first-raters? Ik heb dat eerder de Ayn Rand-paradox genoemd. En staat nog op mijn lijstje om verder uit te werken.

Mijn eigen visie hier, slightly offtopic, is: wat is er mis met rekening houden met de wensen van de klant? Alsof je zelf nooit twijfels hebt, geen fouten kan maken. Het is niet zo dat je door rekening te houden, je principes overboord moet zetten. Een goede dialoog, afwegen van nieuwe informatie en gewijzigde context … that’s life toch? En die ondernemers van Rand waar we niet zonder kunnen? Dat alles in elkaar dondert als de ondernemers en helden zich terugtrekken in hun vallei, in opstand komen tegen het domme gepeupel dat vooral jaloers is op hun prestaties … Het is natuurlijk precies omgekeerd, laat je niks op de mouw spelden. Ondernemers schrapen de uitvindingen van anderen op, nemen over wat overheden en gemeenschappen met veel geld en inspanning hebben bedacht, verpakken dat handig met een mooi verhaal eromheen, schermen dat af met patenten zodat ze monopolist worden en gaan dan zelf denken dat ze onmisbaar zijn en dat ze geen belasting hoeven te betalen (anders zijn we weg).

Architectenvisie: Grande Arche (film) vs. The Fountainhead

Wat jij hier feitelijk doet

Je recensie is géén architectuurkritiek, maar een systeemkritiek op beroepsmythes. Je zet je af tegen wat je zou kunnen noemen: Het Roark-Spreckelsen-syndroom. Het idee dat een ontwerper moreel superieur is aan gebruiker, opdrachtgever en context.

Jouw impliciete tegenmodel (samengevat)

Dit staat diametraal tegenover Ayn Rand, maar óók — subtieler — tegenover de film, die wel corrigeert maar niet ontmythologiseert. De film zegt: “de god kan vallen”. Jij zegt: “waarom maken we er überhaupt een god van?”

Cruciaal verschil tussen film en Rand

De film laat nog menselijkheid toe: inzicht, spijt, liefde, falen. Rand sluit dat principieel uit, want:

• Twijfel = afhankelijkheid
• Afhankelijkheid = morele zwakte
• Zwakte = second-rater

Daarmee wordt bij Rand architectuur slechts drager van ideologie. Bij de film is architectuur nog tragisch menselijk. Bij jou wordt architectuur ontdaan van mystiek en teruggebracht tot: doen wat werkt, voor echte mensen, in echte contexten.

Tabel 1 – Ayn Rand: heldendom in The Fountainhead vs Atlas Shrugged

Kernobservatie: Rand verschuift van een held die niets met geld te maken wil hebben naar een held die zich juist via geld legitimeert. Dat is geen detail, maar een fundamentele ideologische draai.

Tabel 2 – Visie op ondernemerschap & heldendom: Ayn Rand vs jouw visie

Je kernvraag — “wat is er met Rand gebeurd?” — komt hier scherp naar voren:

• Van schepper → kapitalist
• Van principe zonder prijs → principe met prijskaartje
• Van autonomie → marktlegitimatie