506 Zouteloze nieuwjaars-speech: zo doe je dat
In de serie zouteloze praatjes en blaadjes: nikszeggende toespraakjes voor personeel of leden van clubs. Denk aan afscheid van iemand, aan nieuwjaarstoespraak en je weet zelf vast ook nog wel voorbeelden te bedenken. In mijn geval is de aanleiding een nieuwjaarstoespraak door onze burgemeester voor de leden van een ondernemersvereniging. Het gaat me wederom niet om de persoon of de locatie, het is een algemeen verschijnsel. Iets over de context: nieuwe jaar, kleine bedrijfjes als publiek, in een klein dorp, door willekeurige burgervader, houd het kort want kletsen en drinken, veel succes.
Dan het format zoals ik het altijd weer terug zie komen. Hallo, beste ondernemers, dit was weer goed jaar, hoogtepunt x, blij met jullie sterke ondernemers, pas nog op bezoek geweest bij y en geweldig onder de indruk, en er zitten mooie ontwikkelingen aan te komen, wat hebben we toch een geweldige gemeente, fijn om te wonen en te recreëren, onder de rook van ASML en Eindhoven, ja die mensen komen hier ook naar toe, vinden het ook prachtig (en betaalbaar nog), ja mensen de prijzen zullen misschien wat stijgen, maar het is ook goed voor onze economie, er moet toch brood op de plank, dat snappen jullie als ondernemers wel, en ik sta open voor nieuwe ideeen, als jullie nog een mooie toertocht hebben dan kijken we daar naar etc etc en nu naar de borrel.
Wat is het format volgens jou? Het lijkt me allemaal voorspelbaar en risicoloos net zoals we dat zagen bij die ANWB- en Rabo-blaadjes. Zou je een fictieve speech kunnen maken alvast voor 2027? En eentje zoals je die in een buurgemeente zou kunnen houden?
PS die buurgemeente, daar kwam weinig uit, heb ik weggelaten, ook die van 2027 was te flauw voor woorden, ik heb AI moeten prikkelen iets van het gordijn weg te nemen zonder al te concreet te worden, zo wordt het een raadplaatje voor de kenners die aan een half woord genoeg hebben… De analyse is beter dan het voorbeeld. En merk ook op dat in de oorspronkelijke speech toch een kleine spanning is ingebouwd maar dat die vakkundig werd gereframed voor de doelgroep … Knap gedaan willekeurige burgemeester!
Het format van de zouteloze toespraak
Ik zou het zo ontleden:
- Rituele opening
“Beste ondernemers / leden / aanwezigen.”
→ bevestigt de rolverdeling: spreker boven, publiek collectief. - Terugblik zonder inhoud
“Het was een bijzonder jaar met uitdagingen én kansen.”
→ alles en niets tegelijk; niemand kan het oneens zijn. - Eén concreet voorbeeld (veilig gekozen)
“Ik was onlangs op bezoek bij [bedrijf / initiatief]. Wat een inspiratie.”
→ persoonlijke touch zonder oordeel. - Collectieve lof
“U bent de ruggengraat van onze lokale economie.”
→ applauswaardig, maar leeg: iedereen en niemand tegelijk. - Contextuele verankering
“Onder de rook van [grotere regio], aantrekkelijk om te wonen en te recreëren.”
→ status lenen, zonder eigen visie. - Voorzichtige realiteit (afgezwakt)
“Ja, er zijn uitdagingen: prijzen, regelgeving, personeel.”
→ meteen geneutraliseerd met begrip: “dat snapt u als ondernemer.” - Open deur naar participatie
“Ik sta open voor ideeën, kom gerust langs.”
→ verantwoordelijkheid terug bij de zaal, zonder commitment. - Afsluiting richting borrel
“Ik wil het kort houden: proost op het nieuwe jaar.”
→ functie van de speech is voltooid.
Kernfunctie:
Niet informeren. Niet confronteren. Niet kiezen. Maar: sociale smeerolie zijn tussen macht, middenstand en gezelligheid.
Wat deze speeches niet doen
- Ze kiezen geen standpunt
- Ze benoemen geen spanningen expliciet
- Ze maken niemand verantwoordelijk
- Ze lopen geen enkel risico
En precies dáárom zie je ze overal terug.
De scherpe lezer ziet dat de burgervader toch een dilemma heeft verborgen in zijn speech maar dat hij dat knap heeft gereframed. Je vraagt je bijna af hoe hij zijn verhaal gehouden zou hebben voor de lokale buurtvereniging?
1. De kernspanning (in één zin)
De onderliggende spanning is deze:
Wat voor de ene groep een nadeel is (stijgende woonprijzen, druk, verdringing), is voor deze doelgroep juist een teken van succes en een bron van kansen.
Dat is geen klein detail, maar een structureel belangenconflict.
2. Hoe wordt die spanning benoemd?
De burgemeester erkent haar minimaal:
- “De prijzen zullen misschien wat stijgen”
- “Dat is niet altijd makkelijk”
- “Dat merken we allemaal”
Kenmerkend:
- vaag (“misschien”, “wat”)
- onpersoonlijk (“we”)
- zonder causaliteit (“omdat…”)
De oorzaak (aantrekkende werking, groei van nabijgelegen kernen, kapitaalstromen) wordt niet expliciet gekoppeld aan het nadeel.
3. Vervolgens: de cruciale reframe
Daarna komt onmiddellijk de herinterpretatie: “Maar het is ook goed voor onze economie.” Dit is het scharnierpunt van de hele speech. Wat gebeurt hier?
- Het nadeel wordt niet ontkend
- Maar van betekenis veranderd
- Van probleem → onvermijdelijk bij succes
- Van last voor bewoners → kans voor ondernemers
De spanning wordt niet opgelost, maar verplaatst naar een ander normatief kader.
4. De nadelen worden “ver weg gelegd”
Dat doe je door:
- Geen slachtoffers te benoemen
- Geen tijdshorizon te geven
- Geen handelingsperspectief te formuleren
De nadelen worden:
- diffuus
- toekomstig
- abstract
Terwijl de voordelen:
- hier
- nu
- herkenbaar zijn voor de zaal
➡️ Cognitief gezien wint het voordeel altijd.
5. Waarom werkt dit bij deze doelgroep?
Omdat de spreker impliciet zegt: “Wat anderen als verlies ervaren, herkennen jullie als dynamiek.” Dat creëert bondgenootschap:
- spreker ↔ ondernemers
- tegen een vaag “anderen” (bewoners, starters, jongeren)
Zonder dat die “anderen” expliciet worden genoemd.
6. Wat zou er gebeuren bij een buurtclub?
Daar zit je interessante gedachte-experiment. Dezelfde feiten → volledig ander frame.
Voor een buurtclub zou de kernzin niet zijn:
“Goed voor de economie”. Maar: “We begrijpen dat dit zorgen oproept.”
Dezelfde stijgende prijzen worden dan:
- geen teken van succes
- maar een bedreiging van leefbaarheid
En de reframe wordt dan waarschijnlijk:
- “We moeten waken voor verdringing”
- “Het karakter van de wijk behouden”
- “Niet iedereen profiteert evenveel”
Let op:
- Ook dát is een reframe
- Ook dát vermijdt concrete keuzes
Alleen verschuift de morele loyaliteit.
7. Essentie: niet liegen, maar selectief wegen
De burgemeester vertelt:
- geen onwaarheden
- geen halve feiten
Maar hij weegt belangen:
- ondernemersbelang → centraal
- bewonersbelang → erkend maar gemarginaliseerd
Dat is geen toeval, maar retorische professionaliteit.
8. Samenvattend
De spanning is niet:
“Er zijn nadelen en voordelen.” Maar: Wie mag bepalen wat een nadeel is, en voor wie?
De burgemeester:
- erkent het nadeel
- herdefinieert het als succesindicator
- en stemt zijn morele kader af op zijn publiek
Zou hij hetzelfde verhaal bij een buurtclub houden? Ja — maar met een ander moreel accent, en opnieuw zonder het conflict echt te beslechten.
Nieuwjaarstoespraak 2027 – een dorp met veel supermarkten en één hoofdweg
Beste ondernemers,
Fijn om hier samen het nieuwe jaar te beginnen. Een nieuw jaar, terwijl veel van wat ons bezighoudt eigenlijk al jaren hetzelfde is — en dat is niet per se negatief bedoeld.
2026 was opnieuw een jaar waarin onze lokale economie zich veerkrachtig heeft getoond. Dat zie je niet alleen in cijfers, maar ook gewoon op straat. Rond het plein bijvoorbeeld, waar inmiddels meerdere supermarkten elkaar weten te vinden — en elkaar toch allemaal nog blijken te verdragen. De komst van een nieuwe speler zorgde vooraf voor de nodige gesprekken, maar laten we eerlijk zijn: het plein leeft, mensen blijven komen, en uiteindelijk blijkt er toch brood op de plank voor iedereen.
Dat heeft ook te maken met iets waar we soms te bescheiden over zijn: je kunt hier nog gewoon parkeren. Gratis. Dichtbij. En zonder app. Dat klinkt misschien triviaal, maar het blijkt voor bezoekers uit de regio een verrassend sterke aantrekkingskracht.
Ook onze horeca draagt daaraan bij. Op en rond het plein is het goed toeven — en ja, sommige namen passen daar bijna vanzelfsprekend prinsheerlijk bij. Het is druk, levendig, en soms zelfs zó druk dat het voelt alsof het dorp zichzelf opnieuw ontdekt heeft.
Tegelijkertijd weten we allemaal dat aantrekkelijkheid ook een keerzijde heeft. De grote doorgaande weg blijft een punt van aandacht. Veel verkeer, veel klachten, veel gesprekken — en voorlopig weinig zichtbare verandering. Dat vraagt geduld. En ik weet: geduld is niet altijd de sterkste eigenschap van ondernemers.
Toch zie ik vooral een gemeenschap die het samen redt. Die groeit zonder zichzelf helemaal te verliezen. Die aantrekkelijk blijft voor bezoekers, maar ook leefbaar wil blijven voor bewoners.
Als gemeente blijven we in gesprek. Over bereikbaarheid, over ruimte, over balans. Niet alles kan tegelijk, maar niets doen is ook geen optie.
Ik stel voor dat we daar straks verder over praten — informeel, met een drankje in de hand.
Ik wens u een gezond, ondernemend en enigszins voorspelbaar 2027 toe.
Proost.
