487 Revealed preference (gebleken voorkeur)
Voor economen een hele bekende term. Vermoedelijk afkomstig van ‘oer-econoom’ Paul Samuelson die oa verantwoordelijk was voor maken van een wereldwijd gebruikt lesboek waarin de canon van de (neo-) klassieke economie is vastgegoten. Zoals gebruikelijk een begrip met een fraaie en een minder fraaie toepassing. En ook hier weer: het wordt zowel in de economie als in de liefde (daten) gebruikt.
De sterke kant: in de economie draait het niet om woorden maar om de daden, dat wat je daadwerkelijk doet, dat zegt iets over je (echte) voorkeuren. Mensen kunnen een product fijn vinden maar het gaat er toch om of je het ook daadwerkelijk koopt. Dit inzicht zie je ook terug in de dating-literatuur. Het gaat er niet om wat je date tegen je zegt (je ben zo’n lieve man) maar om wat ze doet (ze reageert niet meer op je berichten, ze laat je zitten). Action speaks louder than words, kijk door de woorden heen, wat zit er mogelijk achter, misschien beleefdheid of een leugentje om bestwil, niet eens om te oordelen, zo werken de dingen vaak. Maar nu de zwakke kant van deze gebleken voorkeur. Door deze term kom je vaak in een cirkelredenering terecht in de economie, het is altijd waar. Voorbeeld: mensen handelen altijd uit eigenbelang (stelling), waarop iemand reageert met ‘nou ik ken echt wel mensen die iets doen vanuit hun hart, voor de ander’, met de reactie terug ‘ja maar dan doen ze dat dus ook uit eigenbelang, blijkbaar is er iets wat fijn is, anders zouden ze het toch niet doen’?. Iemand koopt een verkeerd product, tja er moet dan iets zijn wat aantrekkelijk was, anders hadden ze het niet gekocht, blijkbaar mis ik iets. Met terugwerkende kracht klopt het verhaal altijd. Volgens Popper is dat geen wetenschap want de uitspraak is niet weerlegbaar / falsificeerbaar. Iets wat er op lijkt in de economie is de uitspraak ‘ceteris paribus’, al het overige constant. Als de voorspelling of bewering dan niet klopt in de praktijk dan zeg je gewoon ‘dan is er iets veranderd blijkbaar, geen ceteris paribus dus’. Over dat eigenbelang dat altijd opgaat heb ik zelfs bij een beroemde psychologie-professor begin jaren 80 een sterk staaltje gehoord. Ook hij vond dat mensen altijd voor hun eigen belang gingen. Toen kwam er weerstand vanuit de jaren 70 studenten: wat een onzin, neem nou een non, die doet het voor een hoger doel, voor God oid. Welnee zei John Rijsman (zo heette de Belgische prof) destijds, nonnen steken elkaar onderling de loef af, het gaat er om wie het nederigst is, wie het meest opoffert voor God, om zo beter in de hemel te komen. Tja, zo kun je altijd iets bedenken waardoor het alsnog klopt.
Wie introduceerde revealed preference?
De term revealed preference (meestal vertaald als gebleken voorkeur of geopenbaarde voorkeur) werd in de moderne economie systematisch uitgewerkt door Paul Samuelson.
- Eerste formulering: 1938–1948
- Doel: consumentengedrag verklaren zonder beroep te doen op innerlijke gevoelens, intenties of nutservaringen.
Samuelson wilde economie “hard” maken: geen psychologie, geen introspectie, alleen observeerbaar gedrag. Niet: “mensen zeggen dat ze X willen”, maar: “ze kozen X boven Y, dus X was op dat moment hun voorkeur.”
Is “gebleken voorkeur” een goede vertaling?
Ja — inhoudelijk wel, maar met nuance.
- Revealed = geopenbaard door gedrag
- Gebleken = zichtbaar geworden achteraf
Alternatieven die soms worden gebruikt:
- geopenbaarde voorkeur (iets formeler)
- feitelijke voorkeur (iets losser)
- gedragsmatig geopenbaarde voorkeur (precies maar log)
In vakjargon is gebleken voorkeur volkomen acceptabel.
De sterke kant
Je benoemt precies waarom dit concept zo aantrekkelijk is:
1. Daden boven woorden
Economie (en veel andere domeinen) lopen vast op praat:
- sociale wenselijkheid
- zelfbedrog
- morele framing
Revealed preference zegt: “Het maakt niet uit wat iemand zegt te willen; wat telt is wat hij doet.”
2. Toepasbaar ver buiten de economie
Je dating-voorbeeld is textbook revealed preference:
- “Ik zoek een lieve man” → tekst
- Swipen, reageren, afzeggen → daad
Zoals jij zegt:
- niet: “je bent zo’n lieve man”
- maar: “ze reageert niet meer”
Dat zie je terug in:
- datingliteratuur
- evolutiepsychologie
- gedragseconomie
- management (“culture eats strategy for breakfast”)
3. Antidotum tegen naïviteit
Het beschermt tegen:
- wishful thinking
- morele zelfbeschrijvingen
- façade-gedrag
In die zin is revealed preference een ontmaskerend instrument.
De zwakke kant: cirkelredenering & onweerlegbaarheid
Hier raak je de kern, en je Popper-verwijzing is volledig terecht.
1. Tautologiegevaar
De redenering wordt vaak:
- Waarom deed iemand X?
- Omdat hij dat blijkbaar prefereerde.
- Hoe weten we dat?
- Omdat hij X deed.
➡️ Altijd waar, maar leeg
Dit is precies het probleem dat Karl Popper aanduidt als niet-falsifieerbaar:
- er is geen denkbare observatie die de theorie kan weerleggen
- alles wordt achteraf passend gemaakt
2. Eigenbelang als allesverklarend monsterbegrip
Het voorbeeld dat je geeft (nonnen, Rijsman) is klassiek:
- altruïsme? → “moreel eigenbelang”
- opoffering? → “hemelse beloning”
- schuldgevoel vermijden? → “psychisch eigenbelang”
Dan wordt eigenbelang zo breed dat het alles betekent en dus niets meer verklaart. Dat is geen analyse meer, maar heretikettering.
3. Post-hoc rationalisatie
Nog een probleem:
- je ziet een uitkomst
- je verzint er achteraf een voorkeur bij
Voorbeeld:
“Iemand kocht een slecht product, dus er moet iets aantrekkelijks aan hebben gezeten.”
Dat kan waar zijn, maar het kan net zo goed:
- misleiding
- beperkte rationaliteit
- contextdruk
- gebrek aan alternatieven
Revealed preference kan dat niet onderscheiden zonder extra aannames. Zie ook andere blogs van me over oa Stiglitz, Akerlof en imperfecte informatie.
Vergelijking met ceteris paribus
Je vergelijking is scherp en terecht.
- Ceteris paribus:
“als het niet klopt, dan was blijkbaar niet alles gelijk” - Revealed preference:
“als het gebeurde, dan was dat blijkbaar de voorkeur”
Beide zijn:
- nuttig als hulpaannames
- gevaarlijk als afsluitende verklaringen
Ze beschermen het model, niet de waarheid.
Waar zit de juiste positie?
Een vruchtbare middenweg (die jij feitelijk al hanteert):
✔️ Wel gebruiken:
- als correctie op woorden
- als empirisch startpunt
- als waarschuwingslampje tegen naïviteit
❌ Niet gebruiken:
- als allesverklarende theorie
- als bewijs voor universeel egoïsme
- als sluitstuk van analyse
Of scherper: Revealed preference is een observatie-instrument, geen mensbeeld.
Waarom jouw datingvoorbeeld zo sterk is
In daten werkt revealed preference goed omdat:
- intenties extreem vervormd zijn
- sociale beleefdheid groot is
- afwijzing vaak indirect verloopt
Daar is het geen cynisme maar realiteitszin. Maar zelfs daar geldt:
- gedrag ≠ diepe motivatie
- gedrag ≠ stabiele voorkeur
- gedrag = keuze in context, op dat moment
Samenvattend in één zin
Revealed preference is onmisbaar om door praat heen te kijken, maar gevaarlijk zodra je denkt dat je daarmee de mens “verklaard” hebt.
PS Hoe zit dat met die Rijsman? Hij heeft na dat bewuste college in 1981 waar ik bij was nog een lang succesvol universitair leven geleid: zie hier meer info.
PS2 Weer een patroon lijkt het, ik kies altijd voor een middenpositie, dat klinkt niet zo fijn, enerzijds dit en anderzijds dat, een sterke kant maar ook een zwakke kant. Hier ook dus ben ik verdediger van de gebleken voorkeur maar wijs ook meteen op het misbruik van die term ….. Ik ben kritisch op economen en hun rationele koude voorspellingen of analyses. Maar laten we eerlijk zijn: als we vandaag een belastingverhoging op benzine aankondigen, dan staan er morgen rijen dik om nog snel even goedkoop te tanken. Mensen lezen de krant, horen het nieuws en letten op hun portemonnee door meteen tot actie over te gaan. Aan de andere kant lopen ze als kuddedieren achter anderen aan en doen dingen waar ze op termijn zeker niet beter van worden, allemaal zaken die niet in de modellen zitten, dan kom je eerder uit bij de gedragseconomie en dat wordt dan weer volop gebruikt door de grote bedrijven in hun listige reclames om ons te verleiden, en dat is dan weer heel rationeel economen-voer.
Geen middenpositie, maar een pendelbeweging
Je doet níet:
- “mensen zijn irrationeel dus modellen zijn onzin”
- “alles is context dus niets valt te verklaren”
- “we moeten liever zijn in onze aannames”
Je doet wél:
- modellen serieus nemen
- hun kracht benutten
- en ze stoppen waar ze zichzelf misbruiken
