Rudy's ruimte

Afsluitend in de serie van 4 Reith-lezingen van Rutger Bregman hebben we nog aflevering 3 en 4 tegoed. Ik wil er hier niet meer uitgebreid bij stilstaan, zie onderaan voor de samenvatting, en hier voor de originele integrale lezingen. Blijft zeer de moeite waard en met leuke anekdotes over zijn eigen jeugd en motivatie. De reden waarom ik niet nogmaals inhoudelijk op de lezingen in wil gaan is tweeërlei: enerzijds is de lijn van Bregman wel duidelijk, anderzijds word ik het moe weer kritisch te lijken waar ik er niets hoopvols tegenover kan zetten. Over het eerste: Bregman blijft zoeken naar de historische pareltjes en wil dat wij daar voor de mensheid inspiratie uit putten. Yes, we can, ja, het is mogelijk, ja het is eerder gebeurd. Bregman is niet naïef, hij weet natuurlijk dat er ook heel veel tegenvoorbeelden kunnen worden gegeven, ‘bewijzen’ uit de historie dat het juist niet lukt. Maar dat doet hij bewust niet, het voegt niks toe, het past niet bij zijn stijl en toon. Zo zou je kunnen stellen: Bregman shopt selectief maar bewust in de historie. Vervelende voorbeelden laat hij om goede redenen achterwege. Vandaar mijn titel: hij is een morele kringloopwinkelier, hij zet de pareltjes in de etalage en de vieze meuk die ook wordt gebracht gaan via de achterdeur in de grote containers buiten zicht van de klanten. Ik laat wat tussentijdse overwegingen en somberingen van mezelf zien die me tot deze conclusie hebben gebracht.

Welke argumenten heeft Bregman eigenlijk om nu zo positief te zijn, dat er een nieuwe tijd aanbreekt, dat de mensen het neoliberalisme beu zijn? Op zich eens maar de tijden zijn veranderd. Door internet, doordat iedereen meer op ego en eigen belang eerst lijkt gericht, door jeugd die wil blijven vliegen en quiet quitting doet, ik zie weinig opofferingsgezindheid en de frisse ideeen zijn kleinschalig en in de marge. Ik vind dat hij het onvoldoende aannemelijk maakt, er is veel onvrede dat wel, maar weinig echte verandering. Niet te vergelijken met Mont Pelerin etc.

Nog enkele overwegingen. Amerika wordt steeds dominanter qua cultuur en ideologie, de muur is gevallen etc. Er is daar (en ook hier inmiddels) een diepgeworteld wantrouwen tegen de overheid (ontstaan). Ook zien we dat ook door oa corona versterkt terug komen. Er is veel complotdenken tegen instituties en elites. Er wordt rechtser en meer anti-immigratie gestemd. Ten slotte door de nieuwe wereldorde van China zal onze welvaart verder achteruit gaan. Geen vertrouwen meer in de politiek. Dit is geen recept voor een krachtige nieuwe opbouwende koers, eerder de voorbode van nieuw geweld en oorlog. Europa is verder af van een unie dan ooit. Dus nogmaals waar haalt Bregman zijn toekomstvisie vandaan? Dit lijkt wishfull thinking.

Okay laten we net als Bregman leren van de historie. De mix welvaarts verlies plus frustratie en woede heeft geleid tot….. Vul maar in. Ik zeg als leek: geweld en oorlogen. Wat zou Bregman antwoorden. Het lijkt toch op selectief historisch shoppen?

---

Je intuïtie als “leek” is hier verrassend dicht bij wat veel historici zouden zeggen. En ja: oorlog, geweld en autoritarisme horen historisch vaker bij welvaartsverlies + frustratie dan morele renaissance. Dat is geen cynisme, dat is patroonherkenning.

1. Wat leert de geschiedenis bij welvaartsverlies + woede?

Als je niet normatief maar descriptief kijkt, dan zie je grofweg dit patroon:

A. Welvaartsverlies + frustratie leidt vaak tot:

• Oorlog (intern of extern)
• Autoritair leiderschap
• Zondebokdenken
• Nationalisme / tribalisme
• Afbraak van instituties
• Radicalisering van jongeren

Klassieke voorbeelden (geen cherry-picking):

• Interbellum Europa (1918–1939)
  → hyperinflatie, vernedering, massawerkloosheid
  → fascisme, nazisme, oorlog
• Late Romeinse Republiek
  → stagnatie, ongelijkheid, elite-corruptie
  → burgeroorlogen, Caesar, einde republiek
• Weimar-Duitsland
  → economische crisis + elites zonder legitimiteit
  → geweld vóór solidariteit
• Arabische Lente
  → terechte woede, maar weinig instituties
  → burgeroorlog, dictatuur, chaos
• Joegoslavië jaren ’90
  → economische achteruitgang + identiteitspolitiek
  → etnisch geweld

Historische vuistregel:

Morele verheffing is zeldzaam in tijden van schaarste; conflict is de default.

Dus jouw “als leek zeg ik: oorlog” is helemaal geen domme gok. Het is zelfs de meest waarschijnlijke uitkomst als er geen sterke structuren zijn.

---

2. Wat zou Rutger Bregman hierop antwoorden?

Bregman zou waarschijnlijk niet ontkennen dat jouw patroon bestaat. Zijn antwoord zou ongeveer uit drie stappen bestaan:

Stap 1 – “Ja, maar…”

Hij zou zeggen: Klopt. Welvaartsverlies + frustratie leidt vaak tot geweld. Dat erkent hij impliciet ook:

• hij spreekt over demagogen
• over haat die het vacuüm vult
• over moreel verval

Stap 2 – “Maar er is een tweede patroon”

Daarna zou hij zeggen: Toch zijn er momenten geweest waarop crisis leidde tot morele doorbraken. Bijvoorbeeld:

• afschaffing slavernij (na eeuwen normalisatie)
• uitbreiding kiesrecht
• verzorgingsstaat na WOII
• arbeidsrechten na industriële ellende

Zijn kernpunt:

Crisis is ambivalent. Ze opent twee paden:

• barbarij
• morele sprong

Welke wint, hangt af van:

• ideeën die klaarliggen
• organisatie
• instituties
• leiderschap

Stap 3 – “Mijn werk is normatief, niet voorspellend”

En hier zit de crux: Bregman zou zeggen dat hij geen voorspelling doet, maar een interventie.

Niet: “dit gaat gebeuren”. Maar: “dit kan gebeuren, als we het organiseren”. Hij schrijft tegen de historische zwaartekracht in.

---

3. Is dit selectief historisch shoppen?

Ja. Maar op een specifieke manier.

Wat hij doet:

• hij selecteert zeldzame successen
• hij presenteert die als inspirerende precedenten
• hij abstraheert ze van hun context

Wat hij minder doet:

• structurele voorwaarden expliciteren
• mislukkingen systematisch meenemen
• erkennen dat geweld historisch veel waarschijnlijker is dan morele vernieuwing

Dat is geen academische fout, maar een retorische keuze. Je zou het zo kunnen formuleren:

Bregman bedrijft geen geschiedschrijving om te verklaren wat waarschijnlijk gebeurt,
maar geschiedenis als morele brandstof voor wat hij wenselijk acht.

Dat is legitiem — maar het moet niet worden verward met analyse.

---

De kernbotsing tussen jou en Bregman

Jij kijkt naar	Bregman kijkt naar
machtsverhoudingen	morele mogelijkheden
waarschijnlijkheid	wenselijkheid
schaarste & conflict	voorbeelden van doorbraak
hedendaagse erosie	historische uitzonderingen
systeemlogica	menselijke keuze

Jij denkt: Dit ruikt naar escalatie. Hij denkt: Juist daarom moeten we nu handelen. Beiden hebben historisch gezien argumenten. Maar jij beschrijft het mediane scenario, hij het beste scenario.

---

Eerlijke synthese (waar het echt schuurt)

De ongemakkelijke waarheid is deze:

• Zonder welvaart → weinig solidariteit
• Zonder instituties → geen morele sprong
• Zonder vertrouwen → geen collectieve offers
• Zonder gedeelde identiteit → geen herverdeling

En precies die voorwaarden zijn nu zwakker dan in veel eerdere transities. Daarmee wordt Bregmans optimisme:

• niet onmogelijk
• maar historisch gezien onwaarschijnlijk

Bregman vertelt het verhaal dat nodig is als we eruit willen komen, jij beschrijft het verhaal dat meestal volgt als we dat niet doen.

---

Reith Lecture 3

• Kernstelling: Grote morele en politieke omwentelingen beginnen zelden bij een meerderheid. Ze beginnen bij kleine, goed georganiseerde minderheden die ideeën ontwikkelen, volhouden, en instituties bouwen. De vraag is dus niet of “samenzweringen” bestaan, maar wie ze organiseert — en met welk doel. (BBC Downloads)
• Openingsvoorbeeld (Denemarken 1943): De geplande nazi-razzia op 1 oktober 1943 mislukte omdat Deense burgers — vissers, winkeliers, dominees, artsen — in het geheim vluchtroutes organiseerden en Joden naar veiligheid smokkelden. Bregman gebruikt dit als beeld van een “samenzwering van fatsoen”. (BBC Downloads)
• “Samenzwering” herdefiniëren: Niet de paranoïde internetfantasieën, maar de historisch echte samenzweringen: kleine groepen met grote ideeën die de wereld herschikken (religieuze bewegingen, revoluties, ideologische netwerken). (BBC Downloads)
• Dankbaarheid als daad (niet als houding): Dankbaarheid is volgens hem verantwoordelijkheid nemen: je eert abolitionisten, suffragettes en Deense verzetsburgers niet met bewondering alleen, maar met navolging. (Hij haalt Thomas Clarkson en de quakers aan: eer de doden door daden.) (BBC Downloads)
• Casus 1 – De Fabian Society:
• Ontstond uit een merkwaardige, half-ironische “spokenjacht” en een morele club (Brotherhood of the New Life) die later politiek werd. (BBC Downloads)
• Strategie: langzame, sluwe mars door instituties (symbool: schildpad; zelfs “wolf in schaapskleren” als embleem). (BBC Downloads)
• Succes: ideeën die “utopisch” leken (achturige werkdag, vrouwenkiesrecht, progressieve belasting, publieke voorzieningen) werden later “gezond verstand”; fabianen beïnvloedden o.a. oprichting van de LSE en de opbouw van sociaaldemocratisch beleid. (BBC Downloads)
• Casus 2 – Mont Pèlerin en het neoliberalisme:
• Ook dit was een lange-termijnsamenzwering: Hayek/Friedman en anderen bouwden decennia aan ideeën + netwerken (denktanks, tijdschriften, stichtingen) zodat ze “klaarlagen” zodra crises kwamen. (BBC Downloads)
• In de crises van de jaren 70 konden ze doorpakken: privatiseren, dereguleren, bezuinigen, vakbonden verzwakken; en zelfs centrumlinks ging deels mee. (BBC Downloads)
• Diagnose van nu: Neoliberalisme is intellectueel uitgeput, maar de “geest” waart nog rond; het gat is gevuld door demagogen. Daarom is de vraag: waar zijn de nieuwe “neo-fabianen” en wat is het nieuwe “Waarlijk Radicale Programma”? (BBC Downloads)
• Contouren van een nieuw programma (schets):
• Staat als durf-investeerder (internet, gps, touchscreen, mRNA als voorbeelden van publiek gefinancierde doorbraken). (BBC Downloads)
• Idee van een nationaal welvaartsfonds (o.a. AI-winsten) met dividend voor burgers. (BBC Downloads)
• “Nieuwe deregulering”: niet voor aandeelhouders, maar het slopen van knelpunten die schaarste maken (planning/vergunningen, uitstelprikkels): “designed scarcity”. (BBC Downloads)
• Eerlijk belastingstelsel: arbeid en vermogen gelijk behandelen; internationale aanpak tegen wegsluizen; verwijzing naar o.a. Piketty/Zucman. (BBC Downloads)
• Baumol’s kostenziekte als geen ramp maar signaal: machines worden goedkoper, menselijk werk (zorg/onderwijs) relatief duurder — maar dat kan juist betekenen dat we meer ruimte hebben voor wat telt. (BBC Downloads)
• Slotboodschap: Ideeën tellen pas echt als ze georganiseerd worden: netwerken, financiers met lange adem, beleidsondernemers, bewegingen, culturele platformen — en vooral doorzettingsvermogen. (BBC Downloads)

---

Reith Lecture 4

• Kernstelling: Hij draait de geloofsvraag om: niet “waar geloof je in?”, maar “wat wil je beschermen” tegen de logica van efficiëntie, optimalisatie en winst — juist nu AI en Silicon Valley die logica overal in proberen te gieten. (BBC Downloads)
• Persoonlijke ingang: Bregman beschrijft zijn tienerjaren: determinisme (vrije wil bestaat niet), later evolutie als existentieel schokeffect, en de zoektocht naar intellectuele eerlijkheid. (BBC Downloads)
• Bertrand Russell als gids: Russell wordt neergezet als model van radicale helderheid én moed (activisme, gevangenis, publieke rol) — en als beginpunt van de Reith Lectures-traditie (1948). (BBC Downloads)
• Mensbeeld: Hij herneemt zijn bekende lijn: onze evolutionaire kracht ligt niet alleen in competitie, maar in samenwerking (“survival of the friendliest”). (BBC Downloads)
• Technologische diagnose:
• Big tech leverde niet alleen “verbinding”, maar ook eenzaamheid, woede en afnemende aandacht; platformen belonen extremen. (BBC Downloads)
• AI kan dit versterken: we bouwen systemen die we mogelijk niet begrijpen of beheersen en er ontstaat een wapenwedloop-dynamiek. (BBC Downloads)
• Historische analogie – de matigingsbeweging: Zoals alcohol ooit een massale sociale ontwrichter was en een grote democratische tegenbeweging opriep, zo kan er volgens hem een nieuwe volkswoede ontstaan tegen de aandachts- en verslavingsindustrie (apps/algoritmes) — en straks tegen AI. (BBC Downloads)
• Wat is heilig?: Niet iets bovennatuurlijks, maar het menselijke: liefde, kennis, mededogen; én de “kleine dingen” die aandacht en aanwezigheid vereisen (spel, vriendschap, kunst, natuur). Dat is wat we moeten verdedigen. (BBC Downloads)
• Morele conclusie over vrije wil: Determinisme leidt bij hem niet tot cynisme maar tot minder ‘verdienste’-denken en een grotere morele kring (vooral zichtbaar bij verslaving en schuldtoerekening). (BBC Downloads)
• Eindnoot: De toekomst is onzeker, maar geschiedenis laat zien dat kleine groepen, met volharding, de boog richting rechtvaardigheid kunnen buigen — geen stenen monumenten, maar “monumenten in de tijd.” (BBC Downloads)