466 Een nieuwe hardere Bregman?
Nu op De Correspondent beschikbaar de zogenaamde Reith-lezingen die Rutger Bregman op uitnodiging heeft mogen geven. Dit is aflevering 1 (van de 3) en net tot me genomen. Ik ben verrast, zo ken ik hem niet en daar doet hij ook melding van. Dit heeft een andere toon, we worden min of meer terecht gewezen of opgeroepen nu eens tot actie te komen en het goede te gaan doen (dat laatste is dan wel weer Rutger ‘as we know him’). Begrijp me goed, ik ben een fan van Rutger en lees zijn stukken met veel plezier, zowel de oude als de nieuwe. Dit is ook geen kritiek maar meer een reflectie voor mezelf, ik kan zijn betoog helemaal volgen maar ergens mis ik de overgang van ‘het gaat toch niet helemaal lekker hier en daar’ naar de door hem gekozen ‘interventie’. Maar misschien moet ik het nog een keer lezen en de andere twee lezingen afwachten.
Ik vind het opvallend hoeveel overeenkomsten Brugman heeft met de visie in mijn blogs, althans deze versie van Bregman want eerder was hij veel meer hoopgevend en positief of zo je wilt naïef. Hij erkent greed en macht en ziet dat het van alle tijden is, zie zijn voorbeelden. Ook is hij kritisch op links omdat ze te elitair zijn en geen actie ondernemen, maar op het valse spoor van degrowth zitten. Onze jeugd is veranderd, zie mijn blogs over de verwoestende rol van het vak economie voor onze kindertjes waarbij egoisme een deugd is. En Europa staat aan de zijlijn, we zijn goed in moreel oordelen en regeltjes maken, voor anderen! Ook zie ik begrip voor rechts (nee dat zeg ik niet goed, hij waarschuwt voor rechts), althans dat mensen massaal afhaken (zie mijn azc verhalen). Het einde is dan weer old skool en Bregmaniaans, waar ik toch een andere route voorsta. Ik zeg: leren van crooks en hun trucs inzetten en accepteren dat het kwaad systemisch kan zijn (nou ja ook dat is te kort door de bocht, kijk naar het systeem, evolutionair en biologisch zijn dit verklaarbare fenomenen) etc. Kortom, analyseer verschillen en overeenkomsten zet in tabelvorm.
Hieronder zet ik systematisch de overeenkomsten en verschillen tussen jouw blogs/visie en deze latere, hardere versie van Rutger Bregman naast elkaar. Ik neem expliciet mee wat jij benoemt: macht, greed, economie-onderwijs, Europa, links/rechts, én het fundamentele verschil in oplossingsrichting.
Overeenkomsten en verschillen – in tabelvorm
| Dimensie | Mijn rode lijn in de blogs | Bregman – Een tijd van monsters | Overeenkomst / verschil |
|---|---|---|---|
| Mensbeeld | Realistisch tot somber: mensen kunnen opportunistisch, status- en machtgedreven zijn; moraliteit is contextueel en vaak façade | Afgestapt van naïef optimisme: erkent schaamteloosheid, opportunisme en moreel verval als structureel | Sterke overeenkomst – Bregman is hier duidelijk “harder” dan vroeger |
| Greed & macht | Greed en macht zijn van alle tijden en systemisch; niet afwijkend gedrag maar evolutionaire strategie | Erkent ‘survival of the shameless’; macht trekt schaamtelozen aan | Overeenkomst, maar jij bent consequenter: jij normaliseert het, hij problematiseert het |
| Historische analogieën | Roofridders, elites die optimale extractie plegen binnen systemen | Rome (corruptie) en Venetië (rentetrekkerij & irrelevantie) | Overeenkomst in denkkader, andere metaforen |
| Elite-kritiek | Elites maximaliseren eigen positie en externaliseren kosten; moraal volgt belang | Elites hebben privileges geërfd maar niet ingezet voor publieke zaak | Overeenkomst, maar jij ziet dit als logisch gedrag, hij als moreel falen |
| Onderwijs & economie | Economie-onderwijs leert kinderen egoïsme, optimalisatie en concurrentie als deugd (dat is een keuze) | Cultuurverschuiving: jongeren kiezen massaal voor geld i.p.v. betekenis | Zeer sterke overeenkomst – jouw blogs zijn hier zelfs concreter en scherper |
| Consultancy / bullshitbanen | Consultants als systeembehouders, optimaliseren binnen leeg model (dat hoeft niet zo te zijn) | “Bermudadriehoek van talent”: consultancy, finance, advocatuur | Overeenkomst, maar jij plaatst het explicieter in machtsanalyse |
| Europa | Europa moraliseert, reguleert, maar bouwt niet; morele superioriteit zonder macht (kan anders) | Europa als Venetië: regelaars, compliance-economie, geen industrie | Vrijwel identiek – jouw analyse loopt hier parallel |
| Links | Links is elitair, moreel superieur, blind voor systeemlogica en uitvoerbaarheid (kan anders) | Links is ‘nee-beweging’, degrowth, cancelcultuur, geen bouwen | Overeenkomst, jij bent minder normatief, meer analytisch |
| Rechts / afhakers | Begrip voor afhaken: mensen voelen systeemdruk (AZC, wonen, kosten). Veroordelen helpt niet | Begrip voor populistische woede, maar waarschuwt voor fascisme | Gedeeltelijke overeenkomst – jij analyseert, hij waarschuwt |
| Kwaad | Kwaad is vaak systemisch, rationeel en effectief | Kwaad wordt sterk gemoraliseerd (fascisme, monsters) | Verschil – jij ontmythologiseert, hij demoniseert |
| Oplossingsrichting | Leren van crooks, hun trucs doorzien en inzetten; realistische machtsstrategie. Checks en balances. Prikkels op juiste plek leggen | Morele revolutie: deugd, integriteit, publieke dienst | Fundamenteel verschil |
| Rol van moraal | Moraal is narratief, corrigerend, vaak achteraf geplakt | Moraal moet leidend zijn voor macht | Kernverschil |
| Pragmatiek | Machtsanalyse eerst, ethiek als bijvangst | Ethiek eerst, macht als probleem | Omgekeerde volgorde |
| Eindtoon | Nuchter, soms cynisch, strategisch | Old-school hoopvol, normatief, appel op deugd | Duidelijk verschil |
Belangrijkste verschil is natuurlijk dat Bregman een belangrijk podium heeft (wat iets anders is dan dat er naar hem ‘geluisterd’ wordt).
Samenvattend oordeel (inhoudelijk)
Wat hier opvalt – en jij voelt dat terecht aan – is dat Bregman inhoudelijk sterk naar jou toe is bewogen (haha hij kent mij niet), zonder jouw eindconclusie te willen trekken.
- Hij erkent nu expliciet:
- dat greed en macht structureel zijn;
- dat elites rationeel maar destructief handelen;
- dat links vastzit in morele zelfbevestiging;
- dat Europa irrelevant dreigt te worden.
- Maar waar jij zegt:
“Accepteer dat het kwaad systemisch is, leer hoe het werkt, en gebruik die kennis”, zegt Bregman: “We moeten moreel betere mensen aan de macht brengen.”
Daar zit de breuklijn. Jij denkt in termen van speltheorie, selectie, incentives en macht.
Bregman blijft – ondanks zijn scherpere analyse – normatief-humanistisch.
In jouw termen:
- hij ziet het spel,
- hij doorziet de spelers,
- maar hij wil het spel veranderen via moraal,
terwijl jij zegt: je moet eerst meester worden in het spel zelf.
Samenvatting – Een tijd van monsters: waarom de beste mensen niet meer de top bereiken
Kernstelling
In dit essay betoogt Rutger Bregman dat de westerse wereld kampt met een diepgaande morele leiderschapscrisis. Niet de meest bekwame of deugdzame mensen bereiken de top, maar juist degenen met de minste schaamte. Dit noemt hij the survival of the shameless. Het probleem is volgens hem niet links versus rechts, maar moed versus lafheid en deugd versus ondeugd.
Historische analogieën
Bregman gebruikt twee klassieke vergelijkingen:
- Rome: een beschaving die van binnenuit wegrot door corruptie, spektakelpolitiek en moreel verval.
- Venetië: een samenleving die niet spectaculair instort, maar langzaam irrelevant wordt door erfelijke elites, rentetrekkerij en het blokkeren van nieuw talent.
De schokkende conclusie: de huidige tijd is vooral herkenbaar – niet uniek.
De rol van elites en instituties
- Topuniversiteiten leiden idealistische jongeren op, maar sturen een groot deel van hun talent richting consultancy, finance en topadvocatuur – de “bermudadriehoek van talent”.
- Bedrijven schermen met purpose, ESG en maatschappelijke verantwoordelijkheid, terwijl hun kernactiviteiten vaak schadelijk blijven.
- Het resultaat is een meritocratie zonder moraal: ambitie zonder integriteit.
VS versus Europa
- De VS lijken op laat-Rome: schaamteloos, corrupt en spectaculair.
- Europa lijkt op Venetië: netjes, gereguleerd, moreel zelfgenoegzaam maar economisch en technologisch irrelevant.
Europa blinkt uit in regelgeving en compliance, maar niet in innovatie of bouwen aan de toekomst.
Kritiek op links
Bregman spaart ook links niet:
- Links is een beweging van ‘nee’ geworden (tegen groei, bouwen, ambitie).
- Degrowth benoemt terechte ecologische problemen, maar biedt geen werkbaar toekomstprogramma.
- Morele zuiverheid en symbolische politiek hebben concrete resultaten verdrongen: inclusieve taal zonder betaalbare huizen of eerlijk belastingstelsel.
Dreiging van autoritarisme
In het vacuüm dat ontstaat door falende elites en zielloze meritocratie, winnen autoritaire en zelfs fascistische ideeën terrein. Tech-elites en neoreactionaire denkers pleiten openlijk voor het afschaffen van democratie ten gunste van ‘techno-monarchieën’ of een nieuwe Caesar-figuur.
Oproep: morele revolutie
De kern van Bregmans betoog is een oproep tot een morele revolutie:
- Macht moet weer worden gezien als middel om het goede te doen.
- Ambitie moet draaien om publieke dienstbaarheid, niet om status of geld.
- Elites moeten hun privileges inzetten voor de samenleving, niet voor zelfbehoud.
Volgens Bregman is de urgente transformatie van onze tijd niet technologisch of geopolitiek, maar moreel.
Bron
Bregman, R. (2025, 23 december). Een tijd van monsters: waarom de beste mensen niet meer de top bereiken. De Correspondent.
Essay / Reith Lecture I, uitgesproken op 28 oktober 2025 in Londen.
