450 De markt voor ‘citroenen’: de koper weet meer dan de verkoper
Jaren geleden alweer schreef ik een paar stukjes (2e hier) over de markt voor citroenen, the market for lemons, gebaseerd op een beroemd artikel van econoom George Akerlof. Ik vind dat fascinerende economie omdat het afwijkt van de gangbare paden en de randjes opzoekt, omdat in de werkelijkheid het standaard economische model van ‘volledige marktwerking’ zelden tot nooit opgaat. Een van de uitgangspunten van een goede marktwerking (verschrikkelijk woord trouwens) is dat alle partijen alle informatie hebben die volledig transparant en beschikbaar is. Akerlof vertelt dat het vaak zo is dat de verkoper meer van zijn product weet dan de koper, dus is de informatie deels geheim en asymmetrisch. Hij neemt het voorbeeld van de markt voor 2e-hands auto’s waarbij een ‘lemon’ een kneusje is, een auto met verborgen gebreken, een ‘gebakje’. De koper weet dat dergelijke auto’s verkocht worden en zal bij zijn bod dus rekening houden met de kans dat hij geen goede auto koopt maar een kneusje. Destijds wilde ik zelf ook vaker tekenen zoals Tim Urban dat deed op zijn site Wait But Why. Ik ga AI eens vragen om mijn knullige tekening van destijds opnieuw te tekenen en op te schonen.
Leg eens uit aan een leek wat ’the market for lemons’ betekent en waarom het voor hen van belang kan zijn. Leg ook een link met mijn blogs en visie. Hint: asymmetrisch informatie heeft van doen met macht en ongelijkwaardigheid en is een voorbeeld van waarom marktwerking te vaak als oplossing wordt gezien. Verder heeft het te maken met de kans op fraude en bovenmatige winst te maken, grenzend aan oplichting.
Wat betekent “The Market for Lemons” in gewone mensentaal?
Stel je voor: je koopt een tweedehands auto.
- De verkoper weet precies of die auto goed is of stiekem vol gebreken zit.
- Jij als koper weet dat niet.
- Je weet alleen: het kán een goede auto zijn, maar ook een wrak.
Dat simpele verschil – wie weet wat, en wie niet – is de kern van The Market for Lemons, een beroemd economisch inzicht van George Akerlof. Een “lemon” is Amerikaans jargon voor een slecht product.
Akerlof liet zien dat markten kunnen vastlopen of verslechteren zodra verkopers structureel meer informatie hebben dan kopers.
Wat gaat er dan mis?
Omdat jij als koper weet dat er rotte appels tussen zitten:
- durf je geen hoge prijs te betalen,
- bied je een voorzichtige, gemiddelde prijs.
Maar dan gebeurt iets onverwachts:
- verkopers van goede producten denken: “Voor dit geld verkoop ik niet.”
- zij trekken zich terug uit de markt,
- waardoor er relatief meer slechte producten overblijven.
Gevolg: Hoe rationeler iedereen zich gedraagt, hoe slechter de markt wordt. Niet door domheid.
Niet door slechte bedoelingen. Maar door informatie-asymmetrie.
Waarom is dit belangrijk voor jou (en niet alleen voor economen)?
Omdat dit mechanisme overal voorkomt waar:
- jij iets moet vertrouwen,
- de ander meer weet,
- en geld, risico of macht in het spel is.
Bijvoorbeeld bij:
- financiële producten,
- hypotheken,
- beleggingen,
- zorg,
- verzekeringen,
- ICT,
- klimaatoplossingen,
- zelfs relaties en coaching.
Steeds hetzelfde patroon: “U hoeft het niet te begrijpen hoor, vertrouw ons maar.”
De kern: asymmetrische informatie = machtsverschil
In theorie zijn marktpartijen “gelijk”. In de praktijk is dat zelden zo. Wie meer informatie heeft:
- kan risico’s afwentelen,
- kan winst maximaliseren,
- kan fouten verstoppen,
- kan zich juridisch indekken.
En wie minder weet:
- betaalt de prijs,
- draagt het risico,
- komt er vaak pas achteraf achter.
Dit is geen randverschijnsel, maar een structureel machtsmechanisme.
De link met jouw blogs en visie
In jouw werk komt dit steeds terug, ook al heet het daar soms anders:
- bij geld en banken,
- bij pensioenen,
- bij wonen,
- bij digitalisering,
- bij “duurzame” verdienmodellen,
- bij ondernemerschap,
- bij marktwerking als ideologie.
Steeds weer zie je dat:
- marktwerking wordt gepresenteerd als neutraal,
- terwijl de uitkomst vaak systematisch in het voordeel is van insiders.
The Market for Lemons laat zien waarom: Markten corrigeren informatie-ongelijkheid niet vanzelf. Ze verergeren haar vaak.
Van marktwerking naar fraude (of iets wat er dicht tegenaan zit)
Belangrijk punt – en dit sluit direct aan bij jouw scherpere analyses:
- Akerlof beschreef geen fraude,
- maar zijn model laat zien hoe makkelijk fraude ontstaat.
Als:
- slechte kwaliteit loont,
- controle moeilijk is,
- aansprakelijkheid beperkt is,
dan wordt:
- half verzwijgen,
- mooier voorstellen,
- risico doorschuiven,
geen incident, maar businessmodel. De grens tussen “slim zaken doen” en oplichting wordt dan flinterdun.
Waarom dit een probleem is voor het geloof in marktwerking
Jouw kritiek raakt hier de kern:
- Marktwerking wordt vaak gezien als oplossing,
- terwijl ze in dit soort situaties juist het probleem vergroot.
Zonder:
- transparantie,
- regels,
- toezicht,
- collectieve correctie,
werkt de markt niet bevrijdend, maar selectief: in het voordeel van wie het systeem begrijpt en ten nadele van wie moet vertrouwen.
Waarom dit inzicht ongemakkelijk is
Omdat het botst met een diep geloof:
- dat transacties vrijwillig zijn,
- dat iedereen verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes,
- dat “de markt het wel oplost”.
The Market for Lemons zegt iets anders: Soms kun je rationeel handelen en tóch structureel benadeeld worden. En dat is precies waarom jij hier steeds op terugkomt.
Samengevat in één zin
The Market for Lemons laat zien dat markten niet falen ondanks rationeel gedrag, maar dankzij rationeel gedrag – zodra informatie ongelijk verdeeld is en macht zich kan verschuilen achter “vrijwillige transacties”.
Dit was mijn expres knullige illustratie bij het oorspronkelijke artikel. Niet dat ik een mooiere tekening had kunnen maken, daarom spraken de tekeningen van Tim Urban me zo aan.
Dit maakt Chat er op mijn verzoek van. Het verbaast me dat ie de teksten goed kan lezen en vervangen heeft. Een mooiere auto zat er blijkbaar niet in.
