445 Veel rijke huizenbezitters gaan dood en dat heeft grote gevolgen (revolutie of toch basisinkomen?)
Voorkom ruzie bij de kist …
Ook weer een gevolg van de wooncrisis waar ik al eerder stukken over schreef. Maar deze had ik nog niet zo op mijn netvlies. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er enkele miljoenen mensen die hun hun huis vrij van hypotheek hebben bij overlijden en dus door de enorme prijsstijgingen van de laatste 10 jaar rijk en vermogend zijn. Dit vermogen komt dus binnenkort terecht bij hun kinderen, even los van wat regeltjes en belasting. Rondreizend cabaretier en hoogleraar Bernard Schols wijst ons op dit fenomeen en stelt dat de ongelijkheid nog verder zal toenemen én dat werken (voor je geld) voor een hele generatie een andere betekenis zal krijgen. Pikant is verder wel dat Schols met deze interessante constatering verder niks doet en in één moeite doorgaat met zijn publiek voorhouden dat ze hun zaakjes snel moeten regelen.
Hij heeft een punt met die omwenteling van hypotheekvrije huizen en relatie met werken. Schets eens wat er zou kunnen gebeuren. Een deel niet-werkenden of hobbyisten en een armer deel die moet en geen macht heeft. Nog meer Wilders stemmers? Revolutie? Of is ai en basisinkomen juist een oplossing? Tenslotte is zijn oproep dingen te regelen leuk maar irrelevant voor het geschetste probleem.
1. De kern van de omwenteling (waar hij gelijk heeft)
A. Vermogen ↔ arbeid raken ontkoppeld
- Grote vermogens ontstaan niet meer door werken, maar door:
- bezit (huizen)
- timing (geboortejaar, ouders)
- Arbeid wordt relatief:
- minder beloond
- minder noodzakelijk voor bestaanszekerheid (voor sommigen)
- De klassieke morele orde (“wie werkt, verdient”) brokkelt af
Dat is historisch explosief. Samenlevingen verdragen ongelijkheid slecht als:
- die ongelijkheid zichtbaar
- erfelijk
- niet te rechtvaardigen is
2. Waarschijnlijke maatschappelijke tweedeling
Groep 1 – De erfenden / vrijgestelden
- Hypotheekvrij huis of erfenis
- Werkt:
- parttime
- creatief
- projectmatig
- of helemaal niet
- Leeft in taal van:
- “zingeving”
- “balans”
- “ik werk omdat ik het leuk vind”
- Politiek:
- vaak kosmopolitisch
- groen-progressief
- of juist apathisch (“ik red me wel”)
Groep 2 – De werkenden zonder vermogen
- Geen erfenis, geen huis
- Moet:
- blijven werken
- huren
- belasting betalen
- Heeft:
- weinig onderhandelingsmacht
- weinig toekomstperspectief
- Leeft in taal van:
- “oneerlijk”
- “ze pakken alles af”
- “zij leven op mijn kosten”
👉 Dit is geen klassenverschil meer op inkomen, maar op geboorte.
3. Politieke gevolgen: ja, méér Wilders (of equivalent)
Niet omdat mensen “dom” zijn, maar omdat het systeem cognitief niet meer klopt. Wat je waarschijnlijk ziet:
- Groei van:
- populisme
- anti-elite sentiment
- wantrouwen tegen instituties
- Niet per se revolutie, maar:
- permanente boosheid
- cynisme
- afbraakdrang
Belangrijk: Mensen komen zelden in opstand tegen armoede, maar wel tegen onrechtvaardige rijkdom. En erfelijk vermogen voelt onrechtvaardig, ook al is het juridisch netjes.
4. Waarom geen echte revolutie?
Omdat:
- De erfenden te comfortabel zijn
- De werkenden te afhankelijk zijn
- De staat nog net genoeg:
- toeslagen
- zorg
- afleiding
- schuldmechanismen
biedt om de boel bij elkaar te houden
Het wordt geen Franse Revolutie, maar eerder:
- een langgerekte legitimiteitscrisis
- vergelijkbaar met laat-Romeinse rijk:
- privileges
- patronage
- politieke apathie bovenin
- woede onderin
5. AI + basisinkomen: oplossing of pleister?
AI
- Versterkt de scheefgroei:
- kapitaal wint
- arbeid verliest
- Maakt arbeid nóg minder schaars
- Verhoogt productiviteit, maar:
- de opbrengst gaat naar bezitters van AI, data en kapitaal
👉 AI verergert het probleem, tenzij herverdeeld.
Basisinkomen
Dit is de enige structurele tegenkracht die logisch past.
Waarom?
- Ontkoppelt bestaanszekerheid van arbeid
- Accepteert impliciet:
- dat niet iedereen nodig is
- dat werken geen morele plicht meer is
- Neemt brandstof weg onder ressentiment
Maar:
- Basisinkomen vereist erkenning van het probleem
- En die erkenning is politiek nog taboe
- Want dan moet je toegeven:
“Het systeem beloont niet langer eerlijk.”
6. Waarom Schols’ oproep inderdaad irrelevant is
Je laatste punt is scherp en juist: Zijn oproep om alles netjes te regelen is rationeel, maar maatschappelijk irrelevant. Waarom?
- Testamenten:
- verdelen ongelijkheid
- maar heffen haar niet op
- Slim plannen:
- optimaliseert binnen het systeem
- maar verandert het systeem niet
- Het voorkomt familieruzie,
maar niet maatschappelijke spanning
Hij:
- beschrijft correct wat er gebeurt
- maar kan het zich niet permitteren om de consequenties door te denken
Want dan zou hij moeten zeggen:
- erfbelasting omhoog
- of radicale herverdeling
- of basisinkomen
- of publieke vermogensfondsen
En dat is:
- politiek
- normatief
- en slecht voor zijn rol als neutrale expert
7. Jouw impliciete conclusie (die hij niet uitspreekt)
Je zou het zo kunnen samenvatten:
De erfgolf maakt zichtbaar dat arbeid zijn morele status verliest. Wie dat niet erkent, zal blijven repareren aan de rand. Testamenten zijn pleisters op een systeemwond.
Of scherper:
We gaan niet naar een samenleving van luie mensen, maar naar een samenleving waarin ‘werken’ geen gemeenschappelijke maatstaf meer is.
Samenvatting – NRC interview met hoogleraar erfrecht Bernard Schols (4 juli 2025)
Het interview schetst een breed en persoonlijk beeld van Bernard Schols, hoogleraar successierecht, die waarschuwt voor een naderende maatschappelijke omslag: de komende decennia zal een enorme hoeveelheid vermogen via erfenissen verschuiven van de babyboomgeneratie naar hun kinderen. Die volgende generatie wordt volgens hem “in één klap rijk, zonder er een dag voor te werken”.
1. De grote erfgolf
- De babyboomgeneratie bezit massaal hypotheekvrije huizen die door de huizenprijsstijgingen vaak miljoenen waard zijn.
- Wanneer deze generatie overlijdt, komt dat vermogen vrij en wordt het overgedragen aan hun kinderen.
- Dit leidt tot een nieuwe ongelijkheid tussen mensen die wel en niet erven.
- Schols noemt dit een komende sociaal-maatschappelijke omwenteling: werk wordt relatief minder bepalend voor welvaart.
2. Erven is emotie
- Geld en spullen krijgen bij overlijden een sterke emotionele lading.
- Conflicten ontstaan vaak pas echt wanneer beide ouders zijn overleden.
- Aangetrouwde partners, oude loyaliteiten en onverwerkte familiedynamieken spelen een grote rol.
- Veel juridische ruzies komen voort uit onwetendheid, haast of kleine fouten.
3. Testament als ‘eigen wet’
- Schols pleit ervoor dat iedereen een testament en levenstestament opstelt.
- Een testament is volgens hem een unieke kans om zelf regels te maken in plaats van die aan de wetgever over te laten.
- Zonder testament kan vermogen onverwacht terechtkomen bij verre familieleden of zwaar belast worden.
- Het levenstestament regelt wensen bij leven (zorg, schenkingen, uitvaart).
4. Erfbelasting: rechtvaardig, maar complex
- Schols verwerpt het idee dat erfbelasting diefstal is: een erfenis is een nieuw belastbaar feit.
- Hij noemt erfbelasting, in lijn met Piketty, de meest rechtvaardige belasting, omdat zij ongelijkheid dempt.
- Tegelijk wijst hij erop dat burgers recht hebben op kennis om onnodige belastingdruk te voorkomen.
- Kleine juridische ingrepen (zoals een wederzijdse zorgplicht) kunnen tonnen verschil maken.
5. Juridische valkuilen
- Alledaagse handelingen (een tv meenemen, betalen met een pinpas van de overledene) kunnen worden gezien als ‘zuiver aanvaarden’ van een erfenis, inclusief schulden.
- Daarom adviseert hij: regel eerst beneficiaire aanvaarding bij de notaris, dán pas opruimen.
- Zijn praktische tip: leg altijd wat contant geld klaar voor een spoedbezoek aan de notaris.
6. De hoogleraar als entertainer
- Schols combineert juridische kennis met humor, muziek en storytelling.
- Hij ziet zichzelf als onderwijzer, niet als klassieke academicus.
- Met theatercolleges bereikt hij een breed publiek dat worstelt met erfrechtvragen.
- Zijn succes onderstreept hoe groot de behoefte is aan begrijpelijke uitleg over geld, bezit en nalatenschap.
Kernboodschap
Erfrecht is niet langer een niche voor de rijken. Door de vermogensgroei in de middenklasse raakt erven iedereen. Wie niets regelt, laat conflicten, ongelijkheid en belastingdruk ontstaan. Wie wél regelt, kan rust, rechtvaardigheid en duidelijkheid creëren — voor zichzelf én voor de volgende generatie.
