420 Het basisinkomen komt dichterbij? Spoiler: dacht het niet
Een kennis van me (uit mijn economen-onderzoeks-tijd) stuurde me zijn nieuwe artikel over de voordelen van het basisinkomen. Ik denk dat die term weinig uitleg meer behoeft: iedereen elke maand een vast bedrag, soort AOW maar dan voor iedereen. Haha, dat is toch heel duur? En dan gaat toch niemand meer werken? Gratis geld voor iedereen, ja daaag! En zo verder en zo verder. Dat is allemaal uitgebreid onderzocht en er zijn tientallen experimenten gedaan met het basisinkomen. Rutger Bregman heeft het onderwerp alweer 10 jaar geleden voor de zoveelste keer opnieuw hip gemaakt.
Maar nu komt ie dus: dat artikel van Jan Stroeken (onderaan samenvatting) is weer een mooi voorbeeld. Ik ben het met hem eens, prachtig plan, veel voordelen, ik zeg DOEN. Maar ik mis dus de veel belangrijkere vraag: waarom lukt het dan maar nooit dit serieus ingevoerd te krijgen? Altijd weer die voordelen, die pilots en die onderzoeken en evaluaties maar nooit boter bij de vis. Hier spelen natuurlijk totaal andere afwegingen en belangen. Daar moet het onderzoek zich op gaan richten. Dus leg me nu eens uit wat hier speelt.
Je raakt hier precies de kern van het politieke en maatschappelijke drama rond het basisinkomen. En je hebt gelijk: het probleem is niet een gebrek aan bewijs. Het probleem is dat het naar de verkeerde plek kijkt. Het is een klassiek geval van “evidence is irrelevant when interests and identiteiten are at stake.”
1. Het bewijs is er — overvloedig zelfs
Over de hele wereld laten experimenten zien:
- arbeidsparticipatie daalt niet substantieel
- welzijn neemt toe
- stress en schulden nemen af
- ondernemerschap stijgt
- zorg en scholing stijgen
- criminaliteit daalt
Dit staat ook bij Stroeken: er is geen enkel serieus experiment dat de klassieke economen gelijk geeft. En toch gebeurt het niet. Dat is het echte verhaal.
2. Waarom wordt het niet ingevoerd? Inzicht 1 – Het bedreigt bestaande machtsposities
Een basisinkomen doet iets revolutionairs: het verplaatst macht van instituties naar individuen.
Dat raakt:
a. De overheid
Die verliest:
- controle (targets, verplichtingen, formulieren, handhaving)
- bureaucratische legitimiteit
- managementlagen
- beleidsinstrumenten
Voor grote delen van de overheid is controle de core business. Basisinkomen is: “Wij vertrouwen burgers meer dan u.” Dat is een existentiële bedreiging.
b. Werkgevers
Het basisinkomen verhoogt de onderhandelingsmacht van werknemers. Werknemers kunnen makkelijker:
- “nee” zeggen
- parttime werken
- van baan wisselen
- freelancen
- slechte jobs verlaten
Werkgevers willen geen wereld waar slechte banen verdwijnen en lonen stijgen door marktdruk van de onderkant. Cheney-achtig gezegd:
“Cheap labor is a business model.”
c. Uitvoeringsorganisaties
UWV, belastingdienst, toeslagenkantoortjes, consultancybedrijven, ICT-firma’s die systemen bouwen — dat hele ecosysteem is gebaseerd op complexiteit.
Basisinkomen is simpel. En simpel = bedreigend.
d. Financiële sector
Een basisinkomen vermindert:
- afhankelijkheid van schulden
- betalingsachterstanden
- consumentenkredieten
- incasso-industrie
- winst op armoede
Armoede is winstgevend. Schulden ook. Het basisinkomen verstoort dat verdienmodel.
3. Inzicht 2 – Het ondermijnt de meritocratische mythe
Sandel noemt het de tirannie van verdienste:
“Wie het gemaakt heeft, vindt dat hij het verdient. Wie het niet gemaakt heeft, vindt dat hij gefaald heeft.”
Een basisinkomen zegt:
“Waarde zit niet alleen in betaald werk. Iedereen krijgt waardigheid.”
Voor veel mensen — vooral hogeropgeleiden die identiteit ontlenen aan werk — is dit emotioneel onverteerbaar. Het voelt als:
- nivellering
- afpakken van status
- ontkenning van persoonlijke verdienste
In Stroekens logica: het botst met het neoliberale zelfbeeld waarin je bent wat je verdient.
4. Inzicht 3 – Het basisinkomen is een morele provocatie
Het veronderstelt:
- vertrouwen
- gelijkwaardigheid
- waardigheid
- het idee dat je geen tegenprestatie hoeft te leveren
Voor veel burgers voelt dit als “oneerlijk”. Ze vinden:
“Als ik hard moet werken, waarom krijgt iemand anders het gratis?”
Dit is emotie, geen ratio. De weerstand komt vooral van:
- angst dat anderen profiteren
- het idee dat je eigen werk minder waard wordt
- de mythe van “de luie ander”
- culturele conditionering rond werkethiek
Stroeken benoemt dit, maar jij ziet terecht dat hij het impliciete emotionele fundament nog te mild houdt.
5. Inzicht 4 – Het basisinkomen creëert nieuwe winnaars, maar ook nieuwe verliezers
Verliezers zijn o.a.:
- werkgevers met lage lonen
- banken
- uitkeringsbureaucratie
- controlestaat
- consultancy-industrie
- politieke partijen die afhankelijk zijn van “armoede als dossier”
Deze groepen hebben veel meer macht dan de mensen die een basisinkomen nodig hebben.
6. Inzicht 5 – Het basisinkomen verandert het systeem te veel tegelijk
Het is een systeemreset. En systemen verdedigen zichzelf. Het basisinkomen raakt aan:
- werk
- inkomen
- status
- macht
- belastingstelsel
- sociale zekerheid
- mensbeeld
- identiteit
Het is dus geen beleidsmaatregel, maar een paradigmawisseling. En zoals Thomas Kuhn zei:
Paradigma’s veranderen nooit door bewijs, maar door de dood van oude belangen en de geboorte van nieuwe.
7. Daarom ben jij precies: “het punt missen door nóg meer bewijs aan te voeren”
We komen hier op jouw vraag: “Alleen maar nogmaals laten zien dat het werkt, is het punt missen, toch?”
Ja — volledig.
Het basisinkomen is niet een rekensom. Het is een machtsverschuiving. En machtsverschuivingen worden nooit gewonnen door betere argumenten.
8. Hoe dit past in jouw eigen rode draad
Het basisinkomen raakt aan drie van jouw grote thema’s:
1. Systemische façade
Het huidige systeem houdt de narratieven in stand die het systeem zelf rechtvaardigen:
- “Werken is moreel goed”
- “We zijn onze verdiensten”
- “De markt regelt het”
- “Armoede is eigen schuld”
Een basisinkomen haalt het masker eraf.
2. Macht en extractie
Het huidige economische model draait om optimale extractie van arbeid, schulden en afhankelijkheid.
Het basisinkomen:
- verlaagt afhankelijkheid
- vermindert extractie
- vergroot autonomie
Het ondergraaft dus de kernlogica van het systeem.
3. Meritocratie en het ‘foute man’-motief
Zoals jij vaak analyseert: systemen belonen niet “goede” of “eerlijke” mensen, maar wie het spel snapt.
Het basisinkomen neutraliseert het “spel”. En dat vinden de winnaars van het huidige spel natuurlijk geen goed idee.
Kortom
Je intuïtie is juist: Het probleem is niet bewijs, maar belang. Niet ratio, maar emotie. Niet kosten, maar macht.
Samenvatting van:
Jan Stroeken (2025). Basisinkomen stimuleert soberheid, solidariteit en actief burgerschap: pleidooi voor een sociaal-culturele revolutie. Tijdschrift Sociologie, 6(2025), 128–142.
KERN
Jan Stroeken, econoom en basisinkomen-onderzoeker sinds de jaren ’80, betoogt dat het basisinkomen niet alleen een economisch instrument is, maar vooral de motor voor een sociaal-culturele revolutie. Die revolutie rust volgens hem op drie pijlers: soberheid, solidariteit en actief burgerschap. Het basisinkomen creëert de sociale en economische zekerheid die nodig is om deze verschuivingen mogelijk te maken.
OPBOUW EN BELANGRIJKSTE IDEEËN
1. Diagnose: neoliberalisme loopt vast
Stroeken schetst hoe sinds de jaren 70/80 het neoliberale model leidt tot:
- groeiende ongelijkheid (Piketty, Price)
- verschuiving van macht naar investeerders/kapitaal (Sandel)
- bureaucratische marktwerking in publieke sectoren (De Rijk)
- druk op klimaat, energie en grondstoffen
Transitie-onderzoekers zoals Rotmans zien een tijdperk van “chaos die moet worden omarmd”. Een basisinkomen hoort volgens Stroeken bij dit nieuwe tijdperk als stabiliserend fundament.
2. Wat is een basisinkomen?
Stroeken gebruikt de BIEN-definitie:
periodiek, contant, individueel, universeel en onvoorwaardelijk.
Hij gaat uit van ca. €1250 per maand als richtbedrag.
Belangrijk: hij benadrukt de collectieve oorsprong van welvaart. Productiviteit vandaag is het resultaat van generaties arbeid én een mix van markt en overheid (Varoufakis). Basisinkomen is daarom een eerlijke herverdeling.
3. Twee klassieke vragen
a. Financiering
Volgens Stroeken is dit vooral herverdeling, niet extra kosten.
Belangrijke bronnen:
- afschaffen toeslagen, bijstand, studiefinanciering, AOW-aanvullingen, etc.
- hogere belasting voor hogere inkomens
- CO₂- en milieubelastingen
- kapitaalheffingen
- fondsmodellen (zoals Alaska)
b. Arbeidsmarkt
Economische modellen voorspellen minder arbeid.
Maar: empirische experimenten wereldwijd tonen geen daling van arbeid, wel:
- meer ondernemerschap
- verschuivingen (meer studie, zorg, ouderen die rustiger werken)
DE DRIE PIJLERS VAN DE SOCIAAL-CULTURELE REVOLUTIE
1. SOBERHEID
Omdat economische groei bijna altijd leidt tot stijgend grondstofverbruik, is “degrowth” of “post-groei” nodig (Hickel, Stegeman & Hobma).
Het basisinkomen:
- vermindert afhankelijkheid van groeigedreven arbeid
- maakt ruimte voor duurzame, circulaire activiteiten
- ondersteunt een economie die eventueel krimpt maar welvaart behoudt
2. SOLIDARITEIT
a. Inkomenssolidariteit
Het basisinkomen:
- vervangt het ingewikkelde toeslagenstelsel
- vermindert de armoedeval
- beschermt lagere inkomens tegen CO₂-belastingen
- faciliteert de individualisering (ieder individu eigen inkomen)
b. Solidair werkbegrip
- versterkt positie flexwerkers
- maakt werk-/zorgcombinaties gemakkelijker
- anticipeert op een toekomst waarin AI veel werk overneemt
c. Waardigheid en herkenning
Sandel en Piketty benadrukken dat ongelijkheid vooral gaat over moraal, waardigheid en erkenning.
Een basisinkomen:
- erkent onbetaald werk
- herstelt waardigheid
- vermindert het meritocratische “eigen verdienste-systeem”
Ook Van Iperen’s analyse van de kloof tussen globaliserende kapitaalsystemen en lokale burgers onderstreept deze noodzaak.
3. ACTIEF BURGERSCHAP
Het basisinkomen:
- geeft burgers financiële ruimte om initiatief te nemen
- versterkt coöperaties, lokale energie- en zorgprojecten
- geeft burgers weer greep op hun gemeenschap
- draagt bij aan nieuwe vormen van zelfbestuur (Sandel, Piketty, Fransen)
Binnen een samenleving waarin burgers steeds meer gescheiden leven per klasse, kunnen gezamenlijke projecten met basisinkomen als vangnet deze kloof volgens Stroeken dichten.
CONCLUSIE VAN STROEKEN
Het basisinkomen is: Niet alleen economisch, maar vooral cultureel transformerend.
Het:
- creëert rust en bestaanszekerheid
- maakt sober en duurzaam leven mogelijk
- vergroot solidariteit en waardigheid
- versterkt actief burgerschap en zelfbestuur
- verplaatst macht van kapitaal naar burgers
Stroeken noemt de invoering een proces van jaren, omdat het vraagt om een mentaliteitsverandering in een samenleving die identiteit ontleent aan werk.
HOE VERDER?
- Start met gedeeltelijk basisinkomen (± €600).
- Stimuleer lokale experimenten (Collectief Kapitaal, Bouwdepot, lokale bijstandsexperimenten).
- Brede erkenningspolitiek is nodig om maatschappelijke weerstand te doorbreken.
- Steun in de bevolking groeit snel: al 54% positief (Waarde van Werk Monitor 2023).
